Binnenland Bewaar

Collectief onderzoekt eerherstel voor Spinoza

Zondag bespreekt een collectief of collectief of de ban kan worden opgeheven
Zondag bespreekt een collectief of collectief of de ban kan worden opgeheven © Odilo Girod

In 1656 sprak de joodse gemeenschap in Amsterdam een banvloek uit over de grote filosoof Spinoza. Waarom? Niemand weet het exact. Een collectief bekijkt nu of de ban kan worden opgeheven.

Baruch Spinoza

De latere filosoof Baruch Spinoza werd 24 november 1632 in Amsterdam geboren als kind van Portugese Joden die naar Amsterdam waren gevlucht voor de Spaanse inquisitie. Zijn Tractatus theologico-politicus verscheen in 1670 en Spinoza publiceerde het anoniem. De Ethica verscheen in 1678 na zijn overlijden. Spinoza geloofde niet in een transcendente God die buiten de mensen en natuur bestaat. Volgens Spinoza zijn God en de natuur hetzelfde. Spinoza werd 27 juli 1656 verstoten door de joodse gemeenschap in Amsterdam. Hij overleed in 1677 in Den Haag.

Zondag bespreekt een club van de belangrijkste Spinozakenners én twee rabbijnen, onder wie de opperrabbijn van de joods-Portugese gemeente, in de Rode Hoed de banvloek op Spinoza. Een van de punten is of het mogelijk is de banvloek op te heffen.

Mocht het zover komen, dan is de mahamat in Amsterdam het enige orgaan dat dat kan. Opperrabbijn Pinchas Toledano wil tot en met zondag geen uitspraken doen over wat hij zal zeggen. Bij eerdere pogingen - onder andere op verzoek van oud-premier David Ben-Gurion - wees het opperabbinaat verzoeken steevast af.

Onbegrijpelijk
Ronit Palache, werkzaam bij uitgeverij Prometheus, en Jood, is een van de initiatiefnemers van de bijeenkomst. Ze schreef een paar jaar geleden een brief aan de mahamat met het verzoek de banvloek op te heffen. Palache schreef niet te begrijpen dat de gemeente waarin zij zich 'vrij' voelt, een grondlegger van de westerse vrijheden nog altijd buiten de deur houdt, eeuwen na diens overlijden.

'Er is toen geen gehoor aan gegeven, maar daar is de kous niet mee af. Ik dacht: we moeten een symposium organiseren om het hier eens serieus met academici en religieuze leiders over te hebben.'

Waarom moest Spinoza in de ban? Er is niemand die het exact weet. In de tekst van de banvloek wordt gesproken van 'slechte opvattingen en daden' en 'gruwelijke ketterijen', maar nergens wordt gespecificeerd wat die dan zijn.

'Spinoza's eerste geschriften zijn van de jaren zestig van de zeventiende eeuw, dus van ná de banvloek,' zegt Piet Steenbakkers, hoogleraar Spinozastudies aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en verbonden aan de Universiteit Utrecht. 'En zijn filosofische werken zijn van nog later. We weten de exacte aanleiding dus niet.'

De Casus Spinoza, zondag 6 december in de Rode Hoed. Entree €15. Aanvang: 14:30 uur.