Binnenland Bewaar

Yuppenparadijs: hip en hoogopgeleid neemt Amsterdam over

De Van der Pekstraat in Noord heeft een veelbelovende toekomst, al is de buurt nu nog één van de armste van de stad.
De Van der Pekstraat in Noord heeft een veelbelovende toekomst, al is de buurt nu nog één van de armste van de stad. © Marc Driessen

Het succes van Amsterdam dreigt de mensen die niet succesvol zijn uit de stad te verdrijven. Zij beschouwen de yup, de bakfietsmoeder en de hipster als symbool van het kwaad.

Soms kan het beter zijn een buurt met rust te laten

Jan Rath

De Van der Pekbuurt is één van die frontlinies van de zogenoemde gentrificatie, het proces van opwaardering dat zich vanaf de jaren zeventig vanuit de ooit verloederde Jordaan verspreidt over heel Amsterdam. Oude, sleetse buurten worden herontdekt, opgeknapt en ingenomen door nieuwe bewoners.

Een proces dat het gevolg is van succes, zegt hoogleraar sociologie Jan Rath van de Universiteit van Amsterdam. 'Het gaat in veel opzichten ontzettend goed met Amsterdam. Het is een populaire stad met veel bedrijvigheid. Daardoor is de druk op de stad gigantisch.'

Rafelranden
Die voorspoed is natuurlijk een goede zaak, benadrukt Rath: 'De schoorsteen moet roken.' Maar het succes heeft een keerzijde. 'Amsterdam zit in een flow. Het gemeentebestuur en de woningcorporaties zijn erop gericht de 'betere' mensen in de stad te faciliteren: de bewoners met een hogere opleiding, een hoger inkomen, een hogere WOZ-waarde en een smaak die overeenkomt met de smaak van de beslissers. Het is een ontwikkeling waar de mensen die niet hip, cool en hoogopgeleid zijn niet of nauwelijks van profiteren.'

Die laatste groep komt in toenemende mate in de knel, waarschuwt Rath. 'Er wordt veel gesproken over de rafelranden van de stad waar interessante ontwikkelingen in alle vrijheid kunnen worden opgestart, maar een stad heeft ook rafelwijken nodig. Wijken met een goedkope supermarkt en een goedkope drogist in plaats van alweer een taartenarchitect en een mineraalwaterspecialist.'

Nieuwe creatievelingen
'Rondom mijn universiteit zijn in korte tijd wel tien koffietentjes open gegaan. Allemaal met broodjes, latte, wifi en sojamelk. Er is helemaal niets mis mee, maar het reflecteert de eenzijdige visie.'

De keuze om de creatieve klasse ruim baan te geven, leidt volgens de socioloog ironisch genoeg op termijn tot een stad waar steeds minder ruimte is voor creativiteit. 'Veel creatieven zijn vooral ambachtelijk bezig. Zij huren een pand dat als gevolg van hun activiteiten enorm in waarde zal vermeerderen. Niet zij profiteren daarvan, maar de eigenaren van de panden.

De hipsters effenen het pad voor de miljonairs. Want die eigenaren zullen niet nalaten de huren te laten meegroeien met de populariteit van de buurt. Die wordt op den duur juist minder toegankelijk, ook voor de nieuwe creatievelingen.'

Weinig sociale mix
Het gevolg van die ontwikkeling is dat de succeslozen, zoals Rath ze omschrijft, langzaam maar zeker uit de stad worden verdreven. 'Het is een beladen term geworden, maar de bestuurders bedrijven wel degelijk bevolkingspolitiek in de stad. Het heet officieel een zoektocht naar de juiste sociale mix in de wijk, maar het komt er per saldo vooral op neer dat het aantal woningen voor de mensen met de laagste inkomens steeds verder wordt verkleind. Die mensen worden in de komende jaren steeds verder in de richting van de uitgang gedreven, naar een goedkope woning in Purmerend of Almere.'

Rath zegt dat de sociale mix overigens weinig voorstelt in de buurten waar de van overheidswege gewenste vermenging tot stand is gekomen, zeker in de wijken waar verschillende culturen elkaar ontmoeten. 'In de praktijk zie je dat de nieuwe bewoners diversiteit vooral leuk vinden om naar te kijken. Ze vinden het ontzettend leuk dat er een Marokkaanse winkel in de straat zit, maar hun bakje olijven kopen ze vervolgens toch gewoon bij Albert Heijn. De exotische tintjes dienen vooral als decor.'

Onweerstaanbare aantrekkingskracht
Andersom worden de oorspronkelijke bewoners van de buurt weinig beter van de instroom van mensen met meer geld.
Omdat vrijwel iedereen de vooruitgang omarmt, vormen de achterblijvers ook een groep zonder veel bondgenoten. Dat maakt hen extra kwetsbaar. 'Iedereen houdt van succes. Als ik bestuurder was, zou ik mij vermoedelijk ook eerder richten op de kansrijken dan een beetje te hannesen met de kansarmen.'

'Ik merk het ook op de universiteit. Mijn eigen studenten kijken, op de man af gevraagd, allemaal kritisch naar gentrificatie. Maar zodra zij eenmaal zijn afgestudeerd en samen met hun vriend of vriendin op zoek gaan naar een koopwoning in de stad, gaan zij ook naar een Van der Pek-achtige buurt. Zulke gebieden oefenen nu eenmaal een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit.'

Latte macchiato
De oplossing? Het proces van gentrificatie laat zich niet eenvoudig bijsturen of afremmen. 'Ik pleit er ook niet voor om de benzine uit de tank te halen. Ik vind wel dat alle bewoners moeten kunnen rekenen op de zorg van het stadsbestuur, ook de mensen die men nu een beetje als ballast lijkt te beschouwen. Die zorg kan ook betekenen dat men een buurt met rust laat in plaats van er allemaal hemelbestormende plannen op los te laten.'

'Een beetje rauwheid hoort bij de stad. Het is prachtig dat we nu op heel veel plekken een verse latte macchiato kunnen kopen, maar het is ook veel waard dat er nog plekken zijn te vinden waar de koffie al uren op het warmhoudplaatje staat te pruttelen.'