Bosatlas toont Amsterdamse ondergrond

24-06-09 11:18 uur

Alle middelbare scholen in Nederland krijgen vijftien exemplaren, zodat scholieren kunnen kennismaken met de ondergrond van Nederland. Foto ANP

Het dichtste bos van Nederland ligt onder Amsterdam. Elke vierkante meter rust op een boomstam. Alleen al het Paleis op de Dam staat op 13.659 palen. In acht hoofdstukken schept de nieuwe Bosatlas van Ondergronds Nederland een beeld van alles wat normaal gesproken onzichtbaar blijft: bodem- en gesteentelagen vol aardgas, grondwater, voedingsstoffen, bodemenergie, metselzand, Romeinse resten, metrotunnels en elektriciteitskabels.

In een hoofdstuk over de stedelijke ondergrond mocht Amsterdam niet ontbreken.

'Sinds de opening van het Paleis op de Dam in 1653 is er onder de Amsterdamse grond heel wat bijgekomen: in 1816 stadsgas, in 1853 waterleiding, in 1881 telefonie, in 1889 elektriciteit en in 1910 riolering.'
Comfort bereikt ons via de bodem, mag je volgens de schrijvers van de atlas concluderen.

De mens is zich ook ondergronds gaan bewegen. In 1977 werd de eerste Amsterdamse metrolijn in gebruik genomen. Jaarlijks maken nu 25 miljoen reizigers gebruik van de metrotunnel tussen CS en Amstel; aan de NZ-lijn wordt nu gebouwd.

Bovengronds zorgt ruimtegebrek er ook voor dat andere functies uitwijken naar beneden: parkeerplaatsen, sportscholen en archieven. Denk ook aan speelpark TunFun, de 'coffeeshop' van Paradiso in de kelder, de nieuwe vleugel van het Van Gogh Museum en in 2010 de nieuwe grote zaal van het Stedelijk Museum. Of de fietsenstallingen van Locker en de banketbakkerij van Holtkamp onder de Vijzelgracht.

Maar bouwen in de Amsterdamse bodem is helemaal niet zo makkelijk, blijkt bijvoorbeeld uit een project als de Noord/Zuidlijn. Een slappe bodem, hoor je dan, en Amsterdam ligt dertig meter onder zeeniveau.

Maar hoe zit dat precies?
De atlas geeft een kijkje in de ondergrondse geschiedenis van een stad die is gesticht in een veengebied, op de plek waar de Amstel uitmondt in het IJ. Door de ontginning van het veengebied rond de stad daalde de bodem langzaam. Rond het jaar 1000 lag hij beneden NAP en moesten de Amstel en IJ worden bedijkt, lezen we.

'Al zijn ze vaak niet als zodanig herkenbaar, dwars door de stad lopen langgerekte dijken, zoals de Zeedijk. Ook aan weerszijde van de Amstel liggen sinds de dertiende eeuw dijken: de Warmoesstraat en de Nieuwendijk.'
Wie daar tijdens de uitverkoop zijn slag slaat, zal niet snel beseffen dat de Nieuwendijk nog een andere cruciale functie vervult: het is een waterkering. 'Waterkeringen voorkomen dat laaggelegen gebieden vanuit hogere gebieden overstromen. Het water uit lagere gebieden wordt met een gemaal naar de boezem gepompt, waarna het wordt geloosd in het IJ.'
Dit ingenieuze systeem van waterkeringen zorgt ervoor dat het regenwater zich niet onder de stad ophoopt.

Maar soms gaat het mis. Scheuren in gevels wijzen bijvoorbeeld op paalrot. De houten palen onder het huis zijn droog komen te staan, doordat het grondwaterpeil te snel is gedaald. Stroomt het grondwater daarentegen niet snel genoeg weg, dan loopt je kelder onder. (EMMA BOELHOUWER)

De Bosatlas van Ondergronds Nederland is uitgegeven door Noordhoff Uitgevers. Alle middelbare scholen in Nederland krijgen vijftien exemplaren, zodat scholieren kunnen kennismaken met de ondergrond van Nederland.

De atlas ligt vanaf morgen in de winkel en kost 24,95 euro.