Opinie Bewaar

'Boos worden op daders MH17 heeft geen zin'

Er is uitgebreid onderzoek gedaan op de rampplek en elders om te achterhalen wie de daders zijn.
Er is uitgebreid onderzoek gedaan op de rampplek en elders om te achterhalen wie de daders zijn. © ANP

Zoeken naar de schuldige van de aanval op MH17 is niet zo zinnig, schrijft filosoof Frank Meester (1970). Boosheid zit vooral in de weg.

Frank Meester

Filosoof en auteur van onder andere het boek Zie Mij, Filosofie van de IJdelheid.

Waar moet je boos op zijn als een tak op je valt? De tak, de boom, de wind?

Wat zou onze grootste vaderlandse filosoof ooit, Baruch de Spinoza, vinden van de manier waarop wij met het neerstorten van de vlucht MH17 omgaan? Zou hij net als Mark Rutte en vele anderen het belangrijk hebben gevonden dat het recht zou zegevieren en dat de schuldigen worden gestraft? Misschien had hij wel een beetje moeten lachen om de grootspraak van onze premier.

Want wie zijn die daders dan? Het Malaysia Airlinestoestel vloog door het Oekraïense luchtruim toen daar een luchtoorlog gaande was. Separatisten en Oekraïners waren elkaar vanaf de grond en de lucht aan het beschieten. Hoogstwaarschijnlijk hebben de separatisten met Russisch materieel per ongeluk een passagiersvliegtuig neergehaald.

Schuldvraag
Toch blijft de vraag: wie zijn de daders? Zijn dat de mensen die de trekker overhaalden, of degenen die daartoe opdracht gaven? De leveranciers van het materiaal of misschien zelfs de aanstichter van de oorlog? Of is het de luchtvaartmaatschappij, die zo onverstandig was om door oorlogsgebied te vliegen? Of de Nederlandse regering, die een waarschuwing van Oekraïne negeerde?

Ik denk dat Spinoza zou zeggen dat deze vraag naar de schuldige eigenlijk niet te beantwoorden is en er ook niet zoveel toe doet. Volgens de zeventiende-eeuwse denker verloopt alles namelijk noodzakelijk zoals het verloopt. En dan heeft hij het niet alleen over de wereld van de dingen en de dieren, maar ook over die van de mensen.

Tak
Dat heeft vergaande gevolgen. Wanneer iemand onder een boom door loopt en er steekt net een windje op waardoor een tak op zijn hoofd valt, dan heeft het geen zin om boos te worden. Waarop zou je boos moeten worden? Op de wind, of op de boom, op de tak of op al die dingen samen?

Als iemand een tak tegen je hoofd gooit, is de kans groter dat je boos wordt. Deze gooier lijkt namelijk de oorsprong van onze ellende. Maar volgens Spinoza is er helemaal geen verschil tussen de twee situaties. In beide gevallen verloopt alles noodzakelijk zoals het verloopt. Degene die de tak gooide, is net als de wind of de boom een schakel in een eindeloze keten van oorzaken en gevolgen. Daarom heeft het volgens Spinoza nauwelijks zin om kwaad te worden op de goede man. Die boosheid zit namelijk vooral jezelf in de weg.

En inderdaad zal niemand kunnen ontkennen dat wijzelf tot nu toe meer last hebben van onze collectieve boosheid dan de daders, wie dat ook mogen zijn, en het is nog maar de vraag of daar ooit verandering in komt. Je zou nu natuurlijk kunnen tegenwerpen: 'Ja, maar onze woede is net zo goed een noodzakelijke reactie, een schakel in een keten van oorzaak en gevolg.'

Spinoza
Spinoza zal dat niet ontkennen. Hij zal er misschien nog aan toevoegen dat het ook noodzakelijk was dat hij zijn inzichten over de noodzakelijkheid aan het papier toevertrouwde en dat anderen die weer gingen lezen. Dat ik dit stukje schrijf kon niet anders dan gebeuren en dat u dit leest en daardoor misschien anders gaat kijken naar uw woede, is net zo goed onderdeel van de noodzakelijke keten van oorzaak en gevolg.

Ik weet niet of Spinoza gelijk heeft. Misschien verloopt alles niet helemaal noodzakelijk zoals het loopt, maar dat tenminste toch een groot deel van ons gedrag voortkomt uit wat eraan voorafging, klinkt wel erg aannemelijk. Als je dan ook nog bedenkt dat de kans groot is dat we de daders nooit zullen kunnen aanwijzen, is het wel verstandig om ons wat minder te laten leiden door onze boosheid en onze drang om een boosdoener aan te wijzen.


Wilt u reageren op dit artikel? Dat kan! Scroll (een beetje) naar beneden om een reactie te plaatsen.