Monika van Paemel - De koningin van Sheba

Monika van Paemel werkt gestaag aan een oeuvre rond de familie Van Puynbroeckx, die min of meer model staat voor haar eigen familie. In deze cyclus schreef zij eerder de romans Marguerite, De vermaledijde vaders en Celestien. Nu, met de verschijning van De koningin van Sheba, worden die boeken gezamenlijk herdrukt onder de titel De familie van Puynbroeckx.

Voor de fans van Van Paemel is dit mooi nieuws. Lezers die minder bekend zijn met de Vlaamse schrijfster, kunnen natuurlijk beginnen met De koningin van Sheba, maar aan te raden is dat niet. Van Paemel is het soort schrijfster dat zich in één keer in het verhaal gooit, met een dodensprong, en de lezer heeft de keuze: afhaken of meespringen.

Die stuurloze opbouw is ergens wel begrijpelijk, aangezien de vertelster, Ciska van Puynbroeckx, een negenjarig meisje is. Van haar kun je niet verwachten dat zij al over volwaardige schrijfkwaliteiten beschikt. Ciska heeft het zichtbaar moeilijk met het gebruik van interpunctie, de compositie en het vlottrekken van de rode draad. Haar gedachten tuimelen alle kanten uit.

Ciska woont in een dorpje bij een pleeggezin dat bestaat uit 'voedstermoeder' Moetje, pleegvader Oscar en hun biologische dochter Lena, al zijn er aanwijzingen dat Lena is verwekt door oom Firmijn, de door de oorlog getraumatiseerde broer van Oscar. Aan de zijlijn zijn nog rollen weggelegd voor enkele bijfiguren, onder wie twee onderwijzers die Ciska begrijpen (de meester) respectievelijk niet begrijpen (de non).

Ciska is een heel intelligent en bijzonder kind, maar lang niet iedereen heeft dat in de gaten. De non verwart Ciska's intelligentie met betweterigheid en noemt haar de koningin van Sheba. Gelukkig is er nog de meester, die haar voor het eerst een opstel laat schrijven.

Het opstel begint met de woorden: 'Ik ben negen en diep beledigd.' Dat is tevens de openingszin van deze roman, die we dus danken aan de meester. Hij heeft Ciska doen inzien dat ze diep beledigd is, en daarmee ontketent hij in haar een schrijfwoede die zijn weerga niet kent. Ruim vierhonderd pagina's knalt ze eruit.

Hoe denkt (en schrijft) een meisje van negen? Laat ik een voorbeeld geven van één van de talloze volwassenengesprekken die Ciska in de roman afluistert, meestal vanonder de tafel. Het grootste deel van het boek bestaat namelijk uit afgeluisterde gesprekken - in die zin kun je spreken van een nieuw genre, 'de afluisterroman'.

Dat afluisteren gaat zo: 'Wie zal er treuren om een Duitser meer of minder? vraagt oom Oscar. Ik kan u geen ongelijk geven, maar daarom hebt ge nog geen gelijk, antwoordt oom Firmijn. Nood breekt wet! zegt oom Oscar. Ge moogt u niet buiten de wet plaatsen, bromt de notaris. À la guerre comme à la guerre, grinnikt oom Oscar. Sinds wanneer spreekt gij Frans? vraagt oom Firmijn. Sinds ik het leger op mijn kop heb gekregen, antwoordt oom Oscar. In de oorlog leert ge de mensen kennen, zegt Moetje.'

Dit leutert pagina's zo door. Ciska, onervaren als zij is, kan er vaak geen touw aan vastknopen, maar intussen wanhoopt de lezer met haar mee: 'En dus? Conclusie?'
Geen conclusie, ben ik bang. Wel schemert tussen de regels door een soort queeste, die te maken heeft met Ciska's afkomst. Over haar biologische ouders wordt zelden gesproken. Vader ligt sinds zijn terugkeer van het Oostfront in het ziekenhuis, moeder komt bij in een rusthuis. Meer informatie krijgt het meisje niet. Dat knaagt, en daarom staan haar oortjes altijd op scherp. De lezer krijgt alle kletspraat van de volwassenen over zich uitgestort: roddels, halve confidenties, ruzies, slepende vetes, sekspraatjes, slappe grappen, dorpsgeheimen, pesterijen, overspelkwesties, ziektegeschiedenissen en wat al niet.

Ciska noteert alles. Elke vloek, elke zucht. De mensen praten voortdurend over haar intelligente hoofdje heen, alsof ze niet bestaat. Hoe vervelend dat is, maakt Van Paemel in dit boek zeer invoelbaar. (KARIN OVERMARS)

Monika van Paemel: De koningin van Sheba
Querido, 19,90.