Kees van Beijnum - Een soort familie ****

Ergens anders, in de Volkskrant, las ik min of meer de ontknoping van Een soort familie, de nieuwe roman van Kees van Beijnum, maar die krijgt u hier natuurlijk niet te lezen. Van Beijnum maakt er juist een punt van uitgebreid te anticiperen op het onthutsende slot van zijn roman, dat zeg maar de laatste honderd bladzijden van het in totaal ruim vierhonderd bladzijden tellende epos in beslag neemt.

En een epos is het. In mijn woordenboek staat onder het lemma epos het volgende voorbeeld: 'het epos van de drooglegging der Zuiderzee'. Dat klinkt zeer Nederlands en ook Van Beijnum heeft een nogal Nederlands onderwerp gekozen voor zijn roman. Een soort familie gaat over het opgroeien in een gezin dat zich fanatiek inzet voor de vredesbeweging, die malle verzameling mensen die in de jaren tachtig van de twintigste eeuw massaal te hoop liep tegen de kruisraketten.

Het is een onderwerp waar we in romans nog veel meer van zullen horen; het materiaal is te rijk om je er als schrijver niet aan te wagen. Aukelien Weverling ging Van Beijnum trouwens al voor, met haar in 2006 verschenen roman Politiek gevangene. Weverling liet daar scherp zien wat al die oer-Hollandse heldhaftige fanatici hun kinderen met dat actievoeren aandeden.

De slachtoffers bij Van Beijnum zijn Teun Draaijer en zijn twee jaar oudere broer Hans. Zij groeien op in het gezin Tuthola, dat er elk weekend weer voor de vredesbeweging, doorgaans kortweg de beweging genoemd, tegenaan gaat. Handtekeningen verzamelen, folders uitdelen, stompzinnige gedichten schrijven, spreekbeurten bezoeken - daar gaat veel tijd mee heen.

Hoe ziet je ideale wereld eruit? 'Stel jezelf vooraf vragen. Met of zonder kernwapens?' krijgt Teun te horen, want er wordt een opstelwedstrijd georganiseerd.

Tot diep in de roman leidt dit tot hilariteit. Teun besluit zijn opstel te wijden aan Gandhi, het lijdzaam ingestelde warhoofd dat tot overmaat van ramp ook nog eens Teuns voorbeeld wordt bij praktische zaken. Dat levert geinige zinnen op: 'Hij trekt de dekens over zijn hoofd en brengt zijn vuisten dicht bij zijn gezicht. Buiten is de regen nu overal. Help ons, Gandhi.'
Maar het is niet alleen lachen geblazen. Het gezin Draaijer slaat bij het strijden voor de vrede wel heel erg door en de leden ervan raken nogal geïsoleerd in Wieringen, de kleine gemeente (op het achterplat abusievelijk een dorp genoemd) aan de Waddenzee waar ze wonen. De jongens worden gepest op school. Daarbij lezen we over het leven van Teun nu, in de 21ste eeuw, en begrijpen we dat deze jeugd hem niet onberoerd heeft gelaten. Ook komen we er al snel achter dat zijn broer zelfs is overleden.

Om met het eerste te beginnen: Teun is niet goed in staat zelf een gezin bij elkaar te houden; hij heeft werk ver onder zijn niveau en hij is al met al doodongelukkig. In de Proloog wordt dit kort en bondig als volgt samengevat: 'Hij is alleen.'
Die eenzaamheid heeft zeker te maken met het verlies van zijn broer, toen, jaren geleden. Als in een thriller worden diverse doodsoorzaken gesuggereerd, maar die vallen ook stuk voor stuk weer af. We moeten werkelijk wachten tot die laatste honderd bladzijden, waarin wordt gedemonstreerd hoe het zich voor de wereldvrede inzettende gezin uiteindelijk ten onder gaat in een golf van even onbegrijpelijk als achteraf beschouwd onvermijdelijk geweld.

De roman is dan allang geen satire meer; er is sprake van bittere ernst. Maar dat slot moet iedereen dus zelf maar lezen.

En er is nog iets wat over deze roman moet worden opgemerkt. Wederom is Van Beijnum erin geslaagd iets over Nederland te zeggen. Niet alleen door de keuze van dit onderwerp, dat ingaat op ons recente verleden, maar eveneens door de wijze waarop hij het landschap beschrijft, de wegen die erdoorheen lopen, de bebouwing, de luchten, het klimaat. Dat is ook een verdienste. (ARIE STORM)

Kees van Beijnum - Een soort familie.
Uitgeverij De Bezige Bij, €19,90.