Hans Keilson - In de ban van de tegenstander *****

Dat de schrijver Hans Keilson ook psychiater was, is een niet onbelangrijk biografisch gegeven bij het lezen van zijn roman In de ban van de tegenstander. Keilson (1909) vluchtte in 1936 uit Duitsland naar Nederland, waar hij al tijdens de oorlog een begin maakte met de roman die hij uiteindelijk in 1959 zou voltooien. Vermoedelijk had hij toen de benodigde afstand om met het bezonken oog van de psychiater te proberen Hitler te doorgronden.

Dat doet Keilson in een meesterlijk geschreven roman, waarin hij heel bewust de verwijzingen naar nazi-Duitsland heeft weggelaten om het verhaal een universelere strekking te geven. In essentie is In de ban van de tegenstander een heel zuiver gedachte en precies geformuleerde analyse van de symbiose tussen vervolger en vervolgde, die in elkaars ban raken.

De ik-verteller beschrijft zijn opgroeien onder de toenemende dreiging van het opkomende fenomeen B. Gaandeweg raakt hij 'bezeten door een gedachte' die hem tot een buitenstaander maakt in eigen kring, 'een zwakke broeder' die weigert om net als de anderen zijn Joodse identiteit als 'een fier en voornaam ereteken' te beschouwen. Hij krijgt het verwijt dat er grenzen zijn aan de empathie waarmee hij de motieven van B. op het spoor wil komen. (Hetzelfde werd Keilson verweten na de publicatie van deze roman.)

Het verweer van de verteller voert ver, maar is cruciaal voor zijn analyse. Een vriend legt hij het zó uit: 'Er bestaat een gemeenschap die wezenlijker is dan de gemeenschap van alle gelijkgezinden, groter dan die van degenen die tot één partij behoren. De gemeenschap van de tegenstanders. De gemeenschap van hen die onlosmakelijk op leven en dood met elkaar strijden.'

Die symbiose is de verteller op het spoor gekomen toen hij op reis door de provincie in zijn hotel B. hoorde spreken. Daar, is de suggestie, ging hem een licht op. B's haat tegen de Joden kon niets anders zijn dan een projectie van diens eigen demonen: 'Alles wat hij in zichzelf verzweeg en waarmee hij niet in het reine kon komen, zag hij in mij.'

Voor de verteller neemt dit inzicht een heel persoonlijke vorm aan: 'Hij en ik waren in elkaars gezichtsveld gekomen, we hadden met elkaar te maken. Wij groeiden naar elkaar toe, tussen ons was verwantschap ontstaan, wij waren aan elkaar verbonden met de sterke banden van vijandschap op leven en dood.' Hij verheelt daarbij niet hoe hij destijds in de naïeve hoop ('de waan') verkeerde dat hij juist door die sterk beleefde band B. in een persoonlijk gesprek van diens waan zou kunnen bevrijden.

In diezelfde denktrant overweegt hij het huiveringwekkende ooggetuigeverslag van een grafschennis op een Joodse begraafplaats, dat hij op een avond te horen krijgt in het huis van een vriendin. In gedachten zegt hij tegen de dader in kwestie: 'Ook al denk je het, het is niet zo dat je tegen mij vecht, je vecht alleen tegen jezelf.'

Tegen het eind van de roman - in een adembenemende scène waarin hij B. triomfantelijk door de straten van de grote stad ziet rijden temidden van een uitzinnige menigte - luidt de conclusie dat hij veel aan zijn vijand te danken heeft: 'In hem heb ik mijn angst herkend.' Het is een inzicht dat hij, in alle bitterheid, als een geschenk voor het leven ervaart.

Het is bijna onvoorstelbaar dat Keilson, die het nazisme aan den lijve heeft ondervonden en wiens ouders in Auschwitz zijn vermoord, in dit boek zo ver boven de materie staat dat hij uit de verschrikkingen van de Holocaust deze universele wijsheid weet te destilleren. Hij beseft zelf maar al te goed dat die de geschiedenis niet ongedaan kan maken, maar hij biedt ons wel een diep inzicht in het verband tussen onze angsten en de vijandbeelden die we erop nahouden. (ALLE LANSU)

Hans Keilson: In de ban van de tegenstander
Vertaald door M.G. Schenk en Frank Schuitemaker,
Van Gennep, €17,90