Alberto Moravia - De twee vrienden ****

Kort na de postume publicatie van de onvoltooide roman Het origineel van Laura van Vladimir Nabokov doet zich opnieuw de vraag voor of een roman waar de auteur nooit definitief zijn goedkeuring aan heeft gegeven, na zijn dood wél gepubliceerd mag worden.

Deze keer gaat het om een onvoltooide roman van Alberto Moravia (1909-1990), die zes jaar na zijn dood door zijn weduwe werd aangetroffen in een koffer in de kelder van hun appartement. Opmerkelijk aan de vondst was dat het drie versies betrof waarin hetzelfde gegeven vanuit verschillende perspectieven en met uiteenlopende accenten werd belicht. Van Moravia is bekend dat hij eerdere versies van manuscripten die niet naar zijn zin waren, altijd verbrandde. Kennelijk was hij er in 1952 nog niet uit hoe hij van de drie versies één roman moest maken. 

In De twee vrienden portretteert Moravia een vriendschap in rivaliteit tussen de rijkeluiszoon Maurizio en de intellectuele sappelaar Sergio, die op een gemeubileerde kamer samenwoont met een vriendin en als freelancejournalist altijd op de rand van de armoede leeft. Voor de onbevangen Maurizio lijkt het milieuverschil tussen hen geen rol te spelen; eigenlijk heeft hij een afkeer van zijn milieu. Desondanks blijft Sergio zich altijd de mindere voelen, onder andere omdat hij zich schaamt dat hij zijn vriendin materieel zo weinig te bieden heeft. Het is dit minderwaardigheidsgevoel dat hem hoog spel doet spelen met zijn vriend.

In de tweede versie van de roman, die zich afspeelt net na de Tweede Wereldoorlog, heeft Moravia het onderhuidse gevecht tussen de twee vrienden het volledigst uitgewerkt. Sergio probeert Maurizio in zekere zin op de knieën te krijgen door hem ertoe te bewegen, net als hijzelf, lid te worden van de communistische partij. Uitgelokt door Maurizio besluit Sergio dan zijn vriendin als pion in de strijd te werpen. Als Maurizio partijlid wordt, mag hij met haar naar bed gaan.

Niet voor het eerst zet Moravia hier thema's als macht, vriendschap en seksualiteit op het bord. En dan kun je er bij deze sluwe schrijver zeker van zijn dat een stevig potje geschaakt wordt. In een doorwrochte apotheose voert Moravia de psychologische oorlogsvoering tussen de vrienden naar een bloedstollende finale. Dan maakt hij er ook geen geheim van dat wat hem betreft het doel nooit de middelen heiligt, en komt hij, bij monde van Maurizio, tot een vlijmscherpe ontmaskering en veroordeling van elke ideologie.

De vraag of deze roman in wording postume publicatie verdient, kan ik alleen maar met een volmondig ja beantwoorden. De twee vrienden toont Moravia op zijn best. Met vlijmscherpe precisie tekent hij de psychologische portretten van zijn personages, waarbij hij vooral dicht op de huid komt van Sergio, die in de derde versie zelfs als ik-verteller optreedt. En als ik vlijmscherpe precisie zeg, betekent dat bij Moravia een meedogenloos onderzoek naar alle nuances van de overwegingen en berekeningen van zijn personages, en een even minutieus onderzoek van hun gecompliceerde gevoelsleven. Al even ijzingwekkend precies is zijn tekening van de dynamiek in hun onderlinge verhoudingen. Weinig schrijvers kunnen dat zo nauwgezet doen als Moravia.

Los van deze kwaliteiten hebben alle drie de versies hun eigen charmes. Zo beleeft Sergio in de eerste versie, die zich afspeelt ten tijde van de val van het fascisme in Italië, een magisch moment bij het verlaten van de schuilkelders: 'We zijn in het jaar 1943 en er loopt een onbekend meisje naast me. Als ik deze beproeving overleef, zal ik me dit moment, dat niets betekent en van geen enkel belang is voor de geschiedenis, beter herinneren dan alle gebeurtenissen van deze hectische en zo belangrijke dagen.' In de derde versie maakt Sergio kennis met het meisje, dat zijn vriendin zal worden in een erotische scène waar Moravia, zoals altijd, wel raad mee weet. (ALLE LANSU)

Alberto Moravia - De twee vrienden ****
Vertaald door Els van der Pluijm, Wereldbibliotheek, €24,90.