Wislawa Szymborska: Hier****

Wislawa Szymborska (1923) publiceert niet veel. Sinds haar Nobelprijs (1996) - voordien had vrijwel niemand van haar gehoord - verschenen drie dichtbundeltjes van haar, van elk circa twintig gedichten. Ze is ook niet iemand die graag met woorden of typografie experimenteert of er een geheel eigen grammatica op nahoudt. Ze schrijft in een spreekstijl, alsof ze in haar huiskamer hardop tegen zichzelf praat. De taal die we dagelijks gebruiken, is met zijn valkuilen en dubbelzinnigheden al wonderlijk genoeg.

Szymborska kiest liever een originele invalshoek. Zo schreef ze in haar voorlaatste bundel, Dubbele punt, een gedicht over de romance van haar ouders: haar moeder was bijna met een andere man getrouwd geweest en hetzelfde gold voor haar vader. Met de beschrijving daarvan raakte ze aan de toevalligheid van haar eigen bestaan. En in haar nieuwe bundel gaat het  over Proust, die niet meer zou passen bij de huidige tijd (We leven langer, / maar minder nauwkeurig / en in korte zinnen), of over een vrouw die maar niet wil geloven dat haar man bij een vliegtuigongeluk is omgekomen.

Misschien het boeiendst aan het werk van Szymborska is de vrolijke manier waarop ze keer op keer de nietigheid van de dingen laat zien. Zelden lees je een dichter die met zo veel lichtheid schrijft. Tegelijk besef je: dit is geen vrijblijvende ironie. In het gedicht Moeilijk leven met de herinnering bijvoorbeeld maakt ze van de herinnering (die ze slecht kan verdragen) een persoon in de vorm van een opdringerige vriendin die aandacht wil door haar steeds oude brieven en foto's toe te stoppen:

Ze is boos als ik mijn schouders
    ophaal.

Onthult dan wraakzuchtig al mijn
     fouten,
De ernstige, en die min of meer
    vergeten zijn.

Ze kijkt me in de ogen, wacht wat ik
     daarop zeggen zal.

Ten slotte troost ze dat het nog
    erger kan.


Met zo'n vriendin is het moeilijk leven, en het wordt des te indringender als je beseft dat zij geen persoon is, maar deel uitmaakt van de geest van de dichteres zelf, dat dit de ouderdom is, als je leven uit herinneringen begint te bestaan: 'Ze wil dat ik nog enkel voor en met haar leef.'
In het titelgedicht van de bundel verbaast Szymborska zich dat op aarde, in tegenstelling tot elders in het universum, van alles wordt gemaakt: Hier maakt men stoelen en verdriet, / schaartjes, violen, tederheid, transistors, / stuwdammen, grappen, kopjes. Dat zijn allemaal mooie en prijzenswaardige dingen, weet ze, maar ook zijn er oorlog en chaos en onwetendheid. Er is één troost:

Het leven op aarde is tamelijk
    goedkoop.

Voor dromen bijvoorbeeld betaal je
     hier geen cent.

Voor illusies - pas als je ze kwijt
     bent.

Voor het hebben van een lichaam -
     alleen met dat lichaam.


Existentiële waarheden, die de 86-jarige monter in ons midden werpt. Vooral die laatste regel is er een die je niet snel vergeet. De prijs van het leven is het leven zelf, daar komt het op neer. Op deze werkelijkheid kan niet worden afgedongen. Tegelijk moet je met haar constateren dat de tijd die ons is gegeven op die vreemde, blauwe planeet, een geschenk is. Een absurd geschenk, dat wel.

Szymborska mag dan weinig publiceren, aan één gedicht van haar heb je voldoende om je tijden bezig te houden. (VICTOR SCHIFERLI)

Wislawa Szymborska: Hier****
Vertaald door Karol Lesman,
De Geus, €15,00.