T.E. Lawrence: Zeven zuilen van wijsheid***

In de dagen dat ik nog geen weet had van de grote wereld, kwam soms een oom, geen echte, op bezoek die verre reizen maakte. Er waren wel meer mensen in de omgeving van mijn ouders die dat deden - zij zelf trouwens niet - maar de reizen van de oom hadden niets met vakantie te maken.

Het leek alsof hij ze moest maken. Omdat hij erover wilde vertellen, dacht ik, want dat deed hij graag. Hij arriveerde in de namiddag en dan begon hij meteen. Mijn ouders luisterden verwonderd naar hem, ik ook, al kon ik hem niet altijd volgen, maar dat gaf niet, want hij vertelde mooi. Meeslepend, zou ik nu zeggen. In zinnen als landschappen. Met telkens een nieuwe spanningsboog. Om de haverklap stak een betoverende naam van een land, stad of streek trots de kop op. De King­atlas was toen nog niet in huis, dus ik had geen idee.

Vaag kon ik hem volgen, vaak ook niet, maar toch bleef ik dicht bij de woorden waarin zijn verhalen zich vastberaden een weg zochten en raakte ik gealarmeerd wanneer ik bijvoorbeeld wurgslang hoorde of naakte vrouw.

Als verteller was de oom een kunstenaar en avonturier. Dat laatste niet alleen als hij ver weg was, maar in ons huis opnieuw, want het was net alsof hij alles weer meemaakte.

T.E. Lawrence is ook zo'n oom, althans zijn boek Seven pillars of wisdom, dat Sjaak Commandeur zo virtuoos vertaalde. Het is zo'n boek waarvan je al heel lang wist dat het bestond , terwijl je dacht dat het voldoende was dát je dat wist, een boek met een geheimzinnige reputatie dat niet per se aan je toegevoegd hoefde te worden. Wat mij betreft is dat veranderd. Niet ik stupéfait ben, maar de ontzettende volheid ervan zal fascinerend blijven, van een boek waarin je zo nu en dan zin kunt krijgen, in een paar passages, om het dan weer weg voor een tijdje weg te leggen.

Thomas Edward Lawrence vecht in opdracht van het Verenigd Koninkrijk in 1916 mee met de Arabieren tegen de Turken, die hen overheersen. Als ze die strijd winnen, zullen ze onafhankelijk worden. Dat is hun beloofd, maar dat was een leugen van de Britten en Law­rence weet dat. En omdat hij dat weet, voelt hij zich schuldig. Je kunt zeggen dat het boek over die oorlog gaat, maar dat is maar ten dele zo. Lawrence wil een verscheurd en onherbergzaam gebied een plek in de wereldgeschiedenis geven, niet alleen als een kolossaal eerbetoon, ondanks het imperialistische dedain waaraan hij zich niet kan onttrekken, maar ook en vooral om dwingend duidelijk te maken dat je er niets te zoeken hebt als je er niet thuishoort.

Lawrence beschrijft alles. Geen detail blijft onderbelicht en als lezer raak je dikwijls de weg kwijt. Misschien was Lawrence daar ook wel bang voor en verklaart dat die zucht naar volledigheid. En ook omdat de kwestie hem diep ter harte gaat.

Vaak beland je in passages waarnaar je alleen maar kunt kijken zonder dat ze tot je doordringen. 'De Engelse troepen trokken zich verpletterd uit de Dardanellen terug. De langgerekte doodsstrijd van Koet was in zijn laatste fase, en het sennoesische oproer, dat samenviel met de intrede van Bulgarije, vormde een bedreiging op nog weer nieuwe flanken.' Oudere lezers denken misschien wat ik dacht: het is net alsof je de sonore stem van Mr. G.B.J. Hilterman hoort, met die deftige verontrusting erin.

Er is nog een ander verhaal, en dat is het mysterieuze verhaal van Lawrence over Lawrence, een man die op de loop is voor zichzelf, opgejaagd door schuldgevoel. Naar de betekenis van dat schuldgevoel moet je zoeken in de adembenemende ruimte van dit boek, dat ook afdwingt dát je dat doet. In één hoofdstuk bereikt dat schuldgevoel een kookpunt. Lawrence is gevangen genomen door de Turken, die hem martelen en verkrachten. Het is net alsof hij deze intense vernedering heeft opgezocht. Om zich te verontschuldigen. Namens 'ons allemaal'. Net als Jezus, zal ik maar zeggen. Dit is zéér interessant. (THOMAS VERBOGT)

T.E. Lawrence: Zeven zuilen van wijsheid***
Vertaald door Sjaak Commandeur, Athenaeum,
Polak & Van Gennep, €44,95.