Giovanni Verga - Baas don Gesualdo ****

Giovanni Verga (1840-1922), één van de grootste Italiaanse schrijvers van de negentiende eeuw, had in een vijfdelige cyclus de verschillende lagen van de toenmalige standenmaatschappij in kaart willen brengen, maar uiteindelijk bleef het project steken bij twee voltooide romans, De leeglopers (1881) en Baas don Gesualdo (1889). Verga doopte het project De cyclus van de overwonnenen, en beide romans staan dan ook in het teken van de langzame, maar zekere ondergang van de geportretteerde personages.

In De leeglopers liet hij zien hoe de goudeerlijke, hard werkende vissersfamilie met die naam het slachtoffer werd van het noodlot (schipbreuk, cholera) en de meedogenloze machtsspelletjes van haar concurrenten. In Baas don Gesualdo gaat de gelijknamige held ten onder aan zijn eigen succes. De rijkdom die hij met hard ploeteren heeft vergaard, krijgt op den duur het effect van een boemerang, want 'waar de suiker is, daar zijn de mieren' (om eens een treffend Indonesisch gezegde te citeren).

Verga was een beroemde exponent van het verisme, de Italiaanse variant van het naturalisme. In zijn romans staat de verteller als een onzichtbare cameraman tussen het menselijke gekrioel en vertelt hij het verhaal consequent in filmische scènes, om zo de gebeurtenissen voor zichzelf te laten spreken.

Verga staat erbij en kijkt ernaar, met een glimlach om zijn lippen. Als lezer heb je soms zelfs de indruk dat hij even naar je knipoogt. Het is die subtiele ironie waarmee hij zijn tragische geschiedenissen tegelijkertijd tot vermakelijke zedenschetsen maakt, waarin de hypocriete poppenkast van het menselijke bedrijf te kijk wordt gezet. Alle slinkse wegen waarmee mensen uiteindelijk vooral hun eigen belang dienen, passeren de revue.

In Baas don Gesualdo schetst Verga de opkomst en ondergang van een man die met niets is begonnen en die door zijn exuberante rijkdom het noodlot over zichzelf afroept. Als metselaar heeft hij met zijn tomeloze werkdrift een vermogen vergaard, waardoor hij rijker is geworden dan alle bazen voor wie hij ooit heeft gewerkt.


Om zijn eenvoudige komaf te compenseren arrangeert hij een huwelijk met een vrouw uit een adellijke familie die bijna aan de bedelstaf is gebracht. Door deze connectie hoopt hij zich te verzekeren van de steun van de plaatselijke adel.

Maar in de negentiende-eeuwse standenmaatschappij wordt wie voor een dubbeltje geboren is, nooit een kwartje. Gesualdo heeft dan wel het geld, maar in sociale zin raakt hij steeds geïsoleerder. Op slinkse wijze weet de lokale aristocratie het oproer van de boeren in zijn richting te kanaliseren, in de hoop zo zelf buiten schot te blijven. Zijn eigen familieleden proberen hem te plukken waar ze kunnen. Zijn enige dochter, vrucht van een dor huwelijk, trouwt met een edelman die de bruidsschat voor zijn ogen over de balk smijt.

Gaandeweg oogst hij met het bezit dat hij heeft vergaard, steeds meer ellende, en raakt hij steeds meer verbitterd, waardoor hij uiteindelijk wegkwijnt. Met al zijn geld kan hij geen gezondheid kopen. Als weduwnaar verblijft hij de laatste maanden van zijn leven in de spilzieke entourage van zijn dochter en schoonzoon, waar hij de vernederingen van het personeel moet ondergaan, dat hem heeft ontmaskerd als 'een simpele, ongeciviliseerde ziel'. 

Met vaste hand, maar steeds vol mededogen, voert Verga Gesualdo geleidelijk naar de totale ondergang. En als lezer ga je mee in dat mededogen. Want in de aanloop naar het bittere einde heeft de schrijver Gesualdo zo geportretteerd dat je achter deze soms meedogenloze man altijd een mens bent blijven zien die aan zijn eigen beste bedoelingen ten onder gaat.

Hij is een tragische figuur, een slachtoffer van zijn eigen ambities en de maatschappelijke verhoudingen en conventies van zijn tijd. Daarmee is Baas don Gesualdo 120 jaar na verschijnen nog altijd actueel. (ALLE LANSU)

Giovanni Verga - Baas don Gesualdo
Vertaald door Yond Boeke en Patty Krone,
Athenaeum - Polak & Van Gennep, €34,95.