John Wray - Lowboy ****

Voor zijn eerste roman, De rechterhand van de slaap (2001), ontving John Wray (1971) al de Whiting Award, waarmee hij meteen in één bijzonder prettig rijtje kwam te staan met onder anderen William T. Vollmann en wijlen David Foster Wallace. Zijn tweede boek, Canaans's tongue (2005), werd niet minder enthousiast ontvangen. En twee jaar geleden riep het Britse tijdschrift Granta hem nog uit tot één van de twintig beste romanciers onder de 35.

Een man met een prachtig literair cv dus, maar indrukwekkende verkoopcijfers leverde dat hem tot nog toe niet op. Of dat met zijn derde roman zal veranderen, is altijd maar de vraag, maar het zou wel moeten én kunnen. Want in Lowboy laat Wray je niet alleen op een ontroerende en virtuoze manier verdwalen in de gedachtewereld van een geesteszieke jongen, hij schreef ook een boek dat nu eens met recht een literaire thriller mag worden genoemd.

Niet omdat dat wel chic klinkt of omdat een bemost beeld op het omslag staat (wat ook niet zo is), maar omdat het bloedstollend spannend, verontrustend én prachtig geschreven is.

Het begint allemaal als de zestienjarige William Heller alias Lowboy op de eerste pagina's rennend ontkomt aan zijn 'vijanden in overheidsdienst' Doodskop & Knekels en in een New Yorkse metro aan zijn missie begint. Een belangrijke missie, want, laat hij weten aan de passagier naast hem, een bejaarde sikh met wie hij in een bizar gesprek verwikkeld raakt: 'Over tien uur vergaat de wereld. (...) Over precies tien uur, opa. Door vuur.'

Dat weet je dan. Net als dat hij van diverse scholen is getrapt, dat hij zich een gevangene van zijn eigen hersenpan voelt en dat hij een vreemde, spiegelachtige blik op de werkelijkheid heeft én 'een plan'.

Het is een mooie, impressionistische opening van een schrijver die niet bang is zijn lezers in verwarring te brengen. Die je niet bij de hand neemt, maar plompverloren in een mistige situatie stort. En die mist trekt maar langzaam op, met dank aan Wrays tweede verteller: rechercheur Ali Lateef.

Lateef is gespecialiseerd in 'bijzondere vermissingen' en moet, met 'hulp' van diens mysterieuze moeder Violet, Will zien op te sporen. Dringend, want de jongen, die lijdt aan paranoïde schizofrenie, is ontsnapt uit een psychiatrische inrichting en heeft een gecodeerd briefje aan Violet gestuurd.

De apocalyps is daarin een gevolg van de opwarming van de aarde en zijn oplossing klinkt onheilspellend: 'IK WIL OPENGAAN ALS EEN BLOEM VIOLET. ALS EEN BLOEM IN EEN GEDICHT. IK DENK DAT DAT MISSCHIEN HELPT WANT DE WERELD ZIT IN MIJ EN DAT ZAL/ZOU KUNNEN HELPEN OM DE WERELD AF TE KOELEN. MISSCHIEN. LICHAMEN MOETEN NU KOUD WORDEN VIOLET. VEEL LICHAMEN.'

Niet helemaal de boodschap die je wilt krijgen van een puber die ooit werd opgenomen omdat hij had geprobeerd een vriendinnetje, Emily, voor de metro te duwen.

Lowboy bestaat dus uit twee in alternerende hoofdstukken beschreven races tegen de klok: die van Will, bij wiens poging 'de temperatuurspelletjes' te stoppen een roos van vlees blijkt te komen kijken, én die van Lateef, die met Violet de halve stad (en vooral het metrostelsel) door rijdt en rent om hem te vinden voordat ongelukken gebeuren.

De politieromanhoofdstukken zijn aardig. Vanwege de spanning tussen de (verrassend onwillige) bondgenoten, de flarden van Wills leven en ziektebeeld die er langzaam in doordruppelen, en de dynamiek die ze de roman geven. Maar écht indrukkend zijn de passages waarin je doordringt in het brein van Lowboy zelf.

Want dat doe je. Door de manische monologen over zijn queeste, zijn moeder, zijn oprechte liefde voor Emily én zijn behandeling. Door doodgewone voorvallen en ontmoetingen die door zijn verstoorde blik een nachtmerriekwaliteit krijgen.

En door de overtuigende innerlijke logica van zijn waanvoorstellingen.
Lowboy is een verslavende pageturner en een briljant staaltje van wat je psychotisch realisme kunt noemen. (DIRK-JAN ARENSMAN)

www.johnwray.net

John Wray - Lowboy ****
Vertaald door Guus Houtzager
De Bezige Bij, 19,90 euro