Literatuurcriticus Anthony Mertens (62) overleden

Op zaterdag 4 april is Anthony Mertens aan een hartstilstand overleden. In 2004 werd Mertens getroffen door een herseninfarct. Een aangrijpend boek over zijn revalidatie schreef hij met Zwaluwziek. Leven na een herseninfarct, dat vorig jaar verscheen. Mertens kreeg er terecht veel lof voor.

Er werd wel gezegd dat zijn ziekte ervoor had gezorgd dat hij was opgestaan als schrijver. Ook Mertens leek vooral te benadrukken wat hij allemaal had gewonnen door het infarct.

Zwaluwziek was voor wie Mertens kende als criticus en literatuurwetenschapper op een bepaalde manier een atypisch boek. Het was autobiografisch en zeer persoonlijk - en dat terwijl Mertens toch de man was die zich jarenlang in De Groene Amsterdammer, en ook in het avantgardistisch gerichte literaire tijdschrift Raster, tegen wat door hem in het jargon van de jaren zeventig 'het subjektivistiese proza' werd genoemd, had verzet. Literatuur moest juist het persoonlijke overstijgen.

Toch was het bij nader inzien niet inconsequent, want de rode draad in alles wat Mertens schreef en zei, was het enthousiasme voor zijn vak. Eerst als criticus, later als docent Nederlandse letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam, waar hij in 1991 cum laude promoveerde op zijn dissertatie Sluiproutes en dwaalwegen, alsook vanaf 1993 als redacteur van uitgeverij Querido wist hij de mensen in zijn omgeving te inspireren.

Mertens wist veel, en ook veel over niet direct populaire opvattingen als het postmodernisme of de intertekstualiteitstheorie, maar alles wat hij daarover vertelde, kwam voort uit één ding: de liefde voor het lezen.

In 2006 verscheen bij De Bezige Bij zijn essaybundel Lezen, man! - een titel waaruit al direct die geestdrift spreekt. Het boek vormt de beste toegang tot zijn denken. En het aardige is dat het ook uitlokt tot tegenspraak. Over literatuur kon je met hem werkelijk discussiëren.

Ook zijn proefschrift, dat gaat over een misschien zo op het oog afschrikwekkend onderwerp als 'aspecten van een liminale poëtica toegelicht aan de hand van het werk van Jacq Firmin Vogelaar' (de ondertitel), is een wonder van leesbaarheid. Mertens gooide zijn hele persoonlijkheid in deze dissertatie.

Fraai is bijvoorbeeld de inleiding: 'Het idee voor dit boek werd geboren op 14 november 1985, tussen kwart over acht en elf uur 's avonds. Misschien schemerde het al tussen de dichtregels die ik toen las in een bundel van Yves Bonnefoy.'

Dát was kenmerkend voor Mertens: hij nam een roman, een essay, een dichtbundel als uitgangspunt, liet daar al zijn kennis, intuïtie en gevoel op los en wist iets geheel nieuws te creëren terwijl hij tegelijkertijd het boek in kwestie voor je wist te openen op een manier waar je zelf nooit op was gekomen.

Heel veel mensen hebben heel veel van Anthony Mertens geleerd, zijn bestaan op aarde is beslist niet onopgemerkt voorbijgegaan. (ARIE STORM)


Enkele foto's van Anthony Mertens kunt u zien op de website van Klaas Koppe