Herinneringen aan een gedreven Sonia Gaskell

AMSTERDAM - Over Sonia Gaskell zijn een tentoonstelling en een documentaire gemaakt. Een biografie zal volgen. 'Ze was een echte pionier.'

Het begon allemaal met een idee van Rudi van Dantzig voor een biografie over Sonia Gaskell (1904-1974), oprichter van het Nederlands Ballet en eerste artistiek leider van Het Nationale Ballet. En dat idee, vertelt Van Dantzig aan de telefoon, kwam weer door een verhuizing. ''Daarbij kwamen plotseling weer allemaal paperassen van en herinneringen aan Gaskell boven.''

Van Dantzig werkte bijna twintig jaar met Gaskell samen. Bij haar begon hij met ballet, bij haar maakte hij zijn eerste choreografie. ''Ik heb Mevrouw heel intens meegemaakt. Zij beïnvloedde min of meer mijn hele dansleven, meer meer dan min.'' Van Dantzig ergerde zich dan ook aan de halve waarheden en onwaarheden die nog steeds over haar circuleerden. ''Ik besloot dat ik er nu maar aan moest beginnen, voordat ik er niet meer ben.''

Toen documentairemaakster Jellie Dekker van zijn project hoorde, kreeg zij het idee voor een documentaire, Mevrouw. Ze volgde Van Dantzig op zijn zoektocht langs vergeelde foto's en oude bekenden. Van daaruit ontsprong het idee van een tentoonstelling, nu te zien bij het Joods Historisch Museum.

De documentaire en de tentoonstelling zijn inmiddels een feit. Het boek nog niet. ''Ik zit de laatste tijd ongelofelijk veel in het buitenland,'' legt Van Dantzig uit. ''En ik ben ook de jongste niet meer. Het geheugen wordt slechter, ik moet diep graven.''

De tentoonstelling, en vooral ook de documentaire, scheppen een beeld van een gedreven, gepassioneerde vrouw, die na haar komst naar Nederland in 1939 zo'n beetje eigenhandig een Nederlandse ballettraditie opzette, maar van wie je ook moeilijk hoogte kon krijgen. Niet voor niets spreken de oudgedienden in de documentaire steevast over ''Mevrouw'', nooit over 'Sonia'. ''Ze was een echte pionier,'' vindt Tuja van den Berg, medewerker van het Theaterinstituut en conservator van de tentoonstelling. ''Overal waar ze kwam, Palestina, Parijs, Amsterdam, moest ze vanuit het niets beginnen. Ze was ook onvoorspelbaar. Ze kon hartelijk zijn, maar dan opeens omslaan. Als ik haar gekend had, zou ik een beetje bang voor haar zijn geweest.''

Als artistiek leider van het Nederlands Ballet, dat in 1961 op zou gaan in Het Nationale Ballet, bracht Gaskell grote namen als voormalig Ballets Russes-lid Léonide Massine over naar Nederland - Gaskell claimde zelf ook ooit bij dit vermaarde ballet te hebben gedanst, maar daarvan ontbreekt bewijs. Ook spoorde ze dansers aan zelf stukken te maken. Het was niet enkel goud dat blonk. Van den Berg: ''Ze had geen vaste roosters, geen repetitieschema's, de dansers werden niet gekend in de plannen voor het komende seizoen.''

Uiteindelijk vertrokken veel van de solisten om in 1959 het Nederlands Danstheater op te richten, onder wie Van Dantzig. ''Ik ben met de anderen uit onmin weggegaan. Maar ik was een jaar later weer terug. Omdat ik haar, en haar visie miste.'' Ook na de oprichting van Het Nationale Ballet bleef het borrelen. Gaskell stapte net zo vaak op als dat ze terugkeerde. Totdat het bestuur in 1969 onverwachts haar ontslag accepteerde.

De tentoonstelling bestaat onder andere uit bijzondere foto's - waaronder de enige foto van haar in tutu, een haast onherkenbare Gaskell in een kibboets en kiekjes van haar geboorteplaats in Litouwen - en unieke documenten, zoals haar trouwboekje en haar registratie bij de Joodsche Raad. Mooiste vondst is het schilderij La danseuse Sonia dat André Derain rond 1927 van haar maakte, ontdekt in het Musée de l'Orangerie in Parijs. Van den Berg: ''Het verhaal gaat dat Gaskell dit schilderijtje altijd onder haar bed bewaarde, totdat ze deze uit geldnood moest verkopen.''

De tentoonstelling en de documentaire, die ook in het museum te zien is, vormen zo een mooi tweeluik: de een voor de feiten, de andere voor de herinneringen. En de biografie komt er ook. Van Dantzig: ''Een boek dat haar eer aandoet.'' (BREGTJE SCHUDEL)

Website Joods Historisch Museum