Een gidsland tegen wil en dank

30-11-09 11:06 uur

Protesten in Bern tegen de uitslag van het referendum. Het verbod op de bouw van minaretten vervult veel Zwitsers met schaamte. Foto EPA

De Zwitsers, althans een meerderheid van de kiezers, durfden waar andere Europeanen terugdeinsden. Ook in Duitsland, Nederland, België en Frankrijk gaan stemmen op tegen moskeeën, boerka's en minaretten. Maar Zwitserland is sinds het referendum van gisteren een 'gidsland' bij uitstek.

De bouw van minaretten is er voortaan verboden. Nu staan er slechts vier van in heel het land, maar de uitslag van het referendum is vooral een symbolische vernedering van de 'nieuwe Zwitsers', degenen die behoren tot de moslimminderheid van 400.000 mensen.

Aanvankelijk geloofden de tegenstanders van het verbod dat Zwitserland zou ontsnappen aan de 'vernedering' van een minaretverbod, hetgeen 's lands wat 'provinciale' reputatie nog verder zou versterken. Maar de geruststellende opiniepeilingen spraken niet de waarheid - ook Zwitsers geven kennelijk niet graag openlijk toe dat zij xenofobe initiatieven steunen.

''Dit is een boodschap dat wij moslims niet welkom zijn als volwaardige burgers van Zwitserland,'' was de reactie van Elham Manea, voorzitter van een organisatie van gematigde Zwitserse moslims.

Daar kon hij wel eens gelijk in hebben. Zeker gezien de druk van de federale raad, zoals de regering heet, op de bevolking het minaretverbod af te wijzen. De katholieke en protestantse kerken, de werkgevers en de vakbonden, Amnesty International en nog veel meer organisaties hadden de Zwitsers gemaand geen gehoor te geven aan de oproep van de rechts-populistische Zwitserse Volkspartij (SVP).

Soms met argumenten die inspeelden op angst: een minaretverbod zou Zwitserland komen te staan op woedende reacties in de Arabische en islamitische wereld, vergelijkbaar met wat Denemarken overkwam in de nasleep van de Mohammedcartoons. En het bedrijfsleven zou contracten mislopen.

Maar 'het volk' rebelleerde, zoals eerder andere Europeanen toen hun regeringen aandrongen op goedkeuring van de Europese 'grondwet'.

De Zwitserse media breken zich het hoofd over de diepere achtergronden van de ongehoorzaamheid. Sommigen noemen de wrede behandeling door Libië van twee Zwitserse staatsburgers die al meer dan een jaar in Tripoli in gijzeling worden gehouden; Kadhafi's straf voor de arrestatie in Zwitserland van een van zijn zoons. De Zwitserse president Hans-Rudolf Merz ging in Libië diep door het stof en kreeg in ruil de verzekering dat zijn landgenoten weldra zouden vrijkomen. Dat bleek een leugen.

Andere commentatoren beschouwden het referendum als een uitlaatklep voor opgekropte nationalistische woede over zaken die niets met minaretten van doen hebben: van het failliet van Swissair tot de Amerikaanse bevelen dat het met het Zwitserse bankgeheim afgelopen moet zijn.

Voeg daarbij het hartzeer over de kritiek op Zwitserlands rol als 'bankier van de nazi's', en je hebt volgens een commentator van de Duitse radio een cocktail van rancune die slechts wacht op een goede gelegenheid om te worden geserveerd.

Maar men kan het minaretverbod ook minder zwartgallig zien, en wel als een proeve van rechtstreekse democratie waar andere landen en steden jaloers op mogen zijn.

In Franse steden en in Kopenhagen wordt gemord over de bouwplannen voor nieuwe moskeeën. Maar het valt niet te verwachten dat de burgers daar in volksstemmingen de kans krijgen over deze hypergevoelige zaken te stemmen. De regeringen vrezen de gevolgen van een afwijzing. Zwitserland evenzeer, maar de referendumtraditie is er te sterk om 'in het landsbelang te worden genegeerd. (RENÉ TER STEEGE)