Folklore in de Zwitserse Alpen

07-05-09 13:03 uur

Zwitsers zijn verknocht aan hun folklore. Wees welkom bij de houtsnijder, de kaasmaker en op het volksfeest.

Op het station van Meiringen worden we begroet door Sherlock Holmes. Cap, cape, grote kromme pijp, loep, alles klopt. Hij begeleidt ons beleefd, zoals het een gentleman betaamt, door het dorp naar onze verblijfplaats, Parkhotel Du Sauvage. Daar valt het kwartje. Naast de entree lezen we op een plaquette: 'In this hotel, called by Sir Arthur Conan The Englischer Hof, Mr.Sherlock Holmes and doctor Watson spent the night of 3rd/4th May 1891.'

Onder cap en cape zit Ferdinand Salverda, Nederlander en directeur van het hotel. Hij serveert de rol van de Londense speurneus mooi uit en gaat ons voor naar het piepkleine kerkje naast het hotel. In de kelder daar bevindt zich het allerheiligste van de SHS (Sherlock Holmes Society): de ultieme kloon van Sherlocks werkkamer. Door ramen in de achterwand kijken we op de huizen aan de overkant van Bakerstreet. "Welkom in de oude tijd," zegt Sherlock/Ferdinand. Alle parafernalia die in de boeken worden beschreven zijn er: de Stradivarius, exemplaren van Police News, revolver, hoge hoed, paar witte handschoenen en een kastje met flesjes chemicaliën. In de gang hangt een schilderij van de waterval waar de worsteling uit The final problem plaatsvond. (Bij de echte waterval heeft men op de beruchte plek een kruis op de rotsen gezet.)

Buiten staat een beeld van een zittende Sherlock. Als Ferdinand ernaast plaatsneemt, komt de intrigerende vraag op: wil de echte Sherlock Holmes opstaan?

Omdat we graag nader kennis willen maken met de Zwitserse folklore, bezoeken we een befaamd houtsnijwerkatelier in het nabije Brienz. Nooit geweten dat je pas na tien jaar een goed houtbewerker bent. Wat je dan kan, zien we aan de tentoongestelde dieren: vogels, herten, honden, koeien en uiteraard beren. Alles pijnlijk natuurgetrouw, vachten bijna haar voor haar in het hout gekerfd, zelfs met de loep vind je geen afwijking. Herr Jobin leidt ons trots rond in zijn houten wereldje: "Ons houtsnijwerk is een van die typisch Zwitserse tradities die we graag levend houden. We maken geen seriewerk, één man doet één ding. Prijzen geven we alleen bij bestelling. Veel gaat naar het buitenland." Indrukwekkend is de kolossale adelaar met wijdgespreide vleugels van glimmend donkerbruin hout waar aan snijder Stehli Beate drieëneenhalve maand gewerkt heeft.

Rare locomotief
Wat ziet een echte adelaar in zijn vlucht rond de bergtoppen? Daarvoor gaan we naar boven. Bij het stationnetje van de Brienz-Rothorn Bahn is de locomotief al onder stoom. Rare locomotief, hij staat met zijn kont omhoog aan het perron. Dat is nodig om horizontaal te worden langs de steile tandradbaan. De rit duurt een uur en we stijgen 1845 meter. Het landschap draait telkens onder de trein door; zien we de Brienzer See na een tunnel ineens aan de andere kant. Die tunnels zijn een mooi voorbeeld van Zwitsers precisiewerk. Ze zijn van 1891 en laten het treintje aan beide zijden slechts luttele centimeters speling. "Hoofd en armen binnenboord en ramen sluiten, bitte," want de locomotief braakt vieze rook uit die in de tunnels blijft hangen.

Bovenop de Rothorn Kulm ademen we weer schone lucht in, die wel merkbaar dun is op deze 2245 meter hoogte. We kijken uit over de bergen in de kantons Bern en Luzern. Beneden kruipen twee treintjes elkaar tegemoet. 'Tukketukketukke' klinkt het duet langs de hellingen omhoog.

Dezelfde middag moeten we zelf langs de hellingen omhoog, naar het Freilichtmuseum Ballenberg. Met de fiets, maar het valt mee, het is een degelijke Zwitserse Elektrovelo, met een elektrisch hulpmotortje. Openluchtmuseum Ballenberg ligt royaal uitgespreid over een heuvelachtig gebied met authentieke huizen en schuren van het Zwitserse platteland - nou ja, plat...

Onze enthousiaste gids, Henry Kehrli, weet alles van alles en spreekt meeslepend over huis, haard en vroegere feodale verhoudingen op dat platteland. Maar hij bezorgt ons ook een moment van plaatsvervangende schaamte als blijkt dat wij, onze voorouders dan, mede schuldig zijn aan de kaalslag van de berghellingen. Holland heeft in het verleden het Zwitserse land grondig kaalgekocht, want er was hout nodig voor de bouw van huizen en schepen. Inmiddels zijn de Zwitsers al 175 jaar bezig met het herplanten van de bossen.

Henry, die dertig jaar in Canada woonde, heeft een frisse kijk op de Zwitserse tradities en verklaart ons de praktische, sociale en psychologische achtergronden van, bijvoorbeeld, de koeienbel.

Vroeger trokken kooplieden en monniken vanuit het Haslital westwaarts langs de boorden van de Aare via Grindelwald naar de bewoonde wereld van de stad Interlaken. In Grindelwald was een rustplaats en het is een prettige gedachte dat we daar toevallig ook heengaan.

Een officiële mountainbikeroute
We rijden langs de toeristische route door een van Zwitserlands achtertuinen en zitten comfortabel in een rijdende folklore, de Zwitserse postbus. Het is genieten op deze kronkelweg middenin de natuur, met de bergreuzen langszij. Je kan hier nooit mislopen - of fietsen eigenlijk, want dit is een officiële mountainbikeroute. We komen er verscheidene tegen. Soms schieten ze plotseling uit een bocht tevoorschijn; de chauffeur moet dan ook herhaaldelijk tie-ta-toe op de toeter doen.

Wat kunnen die chauffeurs rijden! Als een mes scheren ze op centimeters nauwkeurig langs de bermen. Sepp Fassbind is onze man aan het stuur. Hij heeft het, afgezien van die mountainbikes, relatief gemakkelijk, want ander gemotoriseerd verkeer is op deze weg verboden.

In Grindelwald levert hij ons af; hier mogen we twee dagen verblijven in het exclusieve Regina. Achter de voordeur van dit Grand Hotel heersen pure luxe en onvervalste Zwitserse service. Vijf sterren, dik tapijt, gouden kranen en ander gerief in de badkamer - nou ja, verguld waarschijnlijk - en uiterst beleefd personeel. Mijn raam omlijst het bergpanorama met de beruchte Eiger Noordwand (vroeger duurde een beklimming vier dagen, nu staat het record op twee uur en 47 minuten) en de dorpsstraat met enkele hotels in een vermoedelijk eenvoudiger klasse. Het diner is een culinair feest dat ons in de jaren twintig van de vorige eeuw terugplaatst.

Maar er moet gewerkt worden. De volgende ochtend verzamelen we ons op het grote plein van de postbussen. De Grindelwalders staan al geduldig in de rij in vol bergtenue - klimtouwen, rugzak, bergschoenen, skistokken - klaar met hun getrainde kuiten voor een fikse bergtocht. Eén heeft een grote lobbes van een hond aan de voet. Dat lijkt me een Sint-Bernard te zijn, die straks zo'n vaatje drank omkrijgt voor het geval het baasje zich verstapt in de sneeuw. Maar de reisleider helpt me uit de droom: dit is helemaal geen Sint-Bernard, maar een Berner Sennenhund, een gewone boerenhond zogezegd. Aan de Sint-Bernard hangt een fabeltje, maar ze zijn wel uitermate geschikt als rustgevend gezelschap in sanatoria en tehuizen - zonder vaatje.

Het wordt weer zo'n ruige rit in een volle bus. We rijden naar het zondagse volksfeest op de Grosse Scheidegg. Af en toe stopt de bus voor iemand die olifanterig met een dikke rugzakbult en een bos stevig touw naar binnen zeult. Hij reist verder en zal ver boven ons zijn eigen feest vieren.

Op de Grosse Scheidegg zit de voltallige lokale familie gezellig bij elkaar, klaar voor folkloristisch genieten. Een tribune is niet nodig, men zit in groepjes op de helling in het gras. Met de hemelhoge wand van de Wetterhorn als achtergrond zorgt de natuur voor een duizelingwekkend grote theaterruimte. In de pittige berglucht hangen geuren van wijn, bier en gesmolten kaas. Rondom ratelen de gesprekken in onbegrijpelijk Zwitserduits. Een mannenkoor in klederdracht zoemt met de handen in de zakken melancholieke jodelliederen over onze hoofden het omringende dal in.

Als de laatste klanken langs de hellingen wegsterven, zijn alle ogen gericht op het zaagselveld waar zo dadelijk het Schwingen zal beginnen. Dat is een soort sumoworstelen maar veel minder bloot en veel minder dik. Jongemannen, van heel jong tot volwassen, grijpen elkaar vast in de stevige, speciaal voor deze sport bedachte, korte overbroek en proberen elkaar in het zaagsel te deponeren. Kracht, maar vooral slimheid en behendigheid zijn belangrijk. Na afloop van het gevecht stoft de overwinnaar het zaagsel van de tegenstander af, een aandoenlijk ritueel.

In een hoek van het veld bestrijden voornamelijk sterke mannen elkaar in het Steinstossen, wat neerkomt op kogelstoten met tamelijk zware keien. De doffe ploffen kun je dichtbij een beetje in de grond voelen.

Smalle bergweggetjes
Een stralende dag is het als we onmenselijk vroeg op pad gaan om ver boven de boomgrens een alpenkaasboer aan het werk te zien. Gids Martin rijdt ons over smalle bergweggetjes hoger en hoger de weidse hogebergwereld binnen. Grindelwald zinkt verder en verder weg in het dal en de wandenrij van de befaamde bergreuzen komt steeds imposanter in het heldere ochtendlicht tevoorschijn. De weg kronkelt in gevaarlijke bochten tot we aankomen bij de boerderij.

Binnen wordt duidelijk dat we niet moeten zeuren over vroeg opstaan. Een grote koperen ketel met driehonderd liter melk hangt boven een houtvuur, uit de radio klink een jodelkoor. Hier wordt al uren stevig aangepoot. Om vijf uur werden de 21 koeien gemolken en direct daarna ging men met de melk aan de slag.

Onder onze neuzen wordt het hele proces van kaasmaken afgewerkt. Uiteindelijk komen drie nieuwe Alpkäse van elk tien kilo op de plank te liggen. Hier gaan de mensen ver van de benedenwereld hun eigen ouderwetse gang, zonder pardon tot 's avonds laat en nooit met vakantie. Maar ze zien er gelukkig en ontspannen uit in dit eenvoudige bestaan, zonder luchtvervuiling en herrie, en met reichhaltig kaas op het brood. Maar ja, om vijf uur op... (KEES VAN DEN BERG)

www.sauvage.ch
www.ballenberg.ch
www.grandregina.ch
www.myswitzerland.com