Aan de voet van elk schilderij ligt een boek

Een bezoek aan het Rijksmuseum op Schiphol is alleen weggelegd voor
overstappers of reizigers die de paspoortcontrole zijn gepasseerd. De
vliegende vakantiegangers zijn bevoorrecht, de thuisblijvers en de
wegbrengers hebben het nakijken.

Het Rijks op de luchthaven, tussen de pieren E en F, is de ideale
plek om lange wachttijden aangenaam te besteden. Er hangt permanent
een kleine collectie schilderijen (en een tegeltableau van een
zeegezicht) met bekende namen als Jan Steen, Hondecoeter en Jacob van
Ruisdael. Ook ijsvermaak van Avercamp, zij het van Barent, neef van
de veel beroemdere Hendrick Avercamp.

De wisseltentoonstelling (elke vier maanden een nieuwe) haakt ditmaal
in op Amsterdam Wereldboekenstad. Het hoofd van de bibliotheek van
het Rijksmuseum, Geert-Jan Koot, had al langer het idee voor een
tentoonstelling over boeken op schilderijen.

De titel is slim gericht op de buitenlandse reiziger, voor wie de
Nederlandse schilderkunst toch vooral bestaat uit Rembrandt en Van
Gogh: Boeken uit Rembrandts tijd.

Rembrandt heeft genoeg werk gemaakt waarop boeken voorkomen, om de
hele tentoonstelling aan hem te wijden, maar dat zou te veel lege
plekken in het Rijksmuseum hebben veroorzaakt. Er is nog overwogen
althans De heilige familie bij avond (lezende familie) op Schiphol te
laten zien, maar het gebruik van dat schilderij bleek al te zijn
toegezegd voor een andere tentoonstelling.

Gerard Dou is er wel, tweemaal zelfs. Het zijn de topstukken op deze
tentoonstelling. Oude vrouw lezend in lectionarium uit 1635 is een
portret en profil van een aandachtig persoon. De vrouw is ook wel de
moeder van Rembrandt genoemd, omdat zij vaak door hem als model is
gebruikt. Ook Rembrandts leerling Dou heeft haar dus vereeuwigd.

Aan de voet van elk schilderij ligt een boek (onder een minder felle
lichtbron dan het schilderij, omdat oude boeken minder goed tegen
licht kunnen). Ideaal zou zijn geweest als elk boek ook werkelijk
voorkomt op het erboven hangende schilderij. Bij Dou's lezende vrouw
ligt niet hetzelfde boek, maar een soortgelijk boek. In beide
gevallen wordt de intocht van Christus in Jeruzalem afgebeeld op een
houtsnede en beschreven door de apostel Lucas.

De andere Dou is een klein, donker, intiem schilderij, dat verwant is
aan De heilige familie bij avond. Met minimale lichtbronnen - twee
kaarsen en een op de grond staande lantaarn - schildert Dou een
groepje kinderen dat leert lezen en schrijven. Een meisje leest
intens geconcentreerd, de tekst met haar vinger volgend. Een jongen
schrijft; schoonschrijven was een vak apart. Het bijbehorende boek is
de Spieghel der schrijfkonste.

Maar in een aantal gevallen ligt bij het schilderij wel degelijk het
verbeelde boek. Zo schilderde Jacob Adriaenszoon Backer een portret
van de theoloog Johannes Wtenbogaert. Zijn boek, Ghebedt ofte
schriftuelijkcke meditatie ofte overdenckinge over 't vader onse,
ligt driedimensionaal onder het schilderij. Dat heeft een mooi en
wonderlijk effect, alsof een zeventiende-eeuws schilderij gebruikt
wordt voor conceptuele kunst.

De nauwelijks bekende schilder B. Schaak (zijn voornaam is onbekend)
maakte een gebruikelijk vanitas-stilleven met schedel, zandloper,
gedoofde kaars en boek. Hij schilderde een pagina uit dat boek over
de vergankelijkheid der dingen precies na, zij het dat de tekst op
het schilderij een paar regels eerder ophoudt, omdat de pagina vol was.
Maar het korte gedicht is op het schilderij intact gebleven:

Dat God bestemt
Al schijnt dat vreemd,
Staat vast en bondig,
Die Gods besluit
ooit anders duidt
Is zot of zondig.

(JOS BLOEMKOLK)