Rembrandt gespiegeld in Rembrandthuis

Rembrandt gespiegeld toont wereldberoemde etsen zoals de grote meester ze bij het maken zag. Een wereld van verschil met de afgedrukte prenten die we kennen.

Het klinkt als een goedkoop tussendoortje, de expositie Rembrandt gespiegeld in het Rembrandthuis. Daarin worden de wereldberoemde etsen van de zeventiende-eeuwse meester zij aan zij getoond met hun eigen spiegelbeeld, gereproduceerd in kopieën die met de computer zijn omgedraaid.

Deze opzet, bedacht door Rembrandtkenner Ernst van de Wetering, heeft te maken met de manier waarop de etsen van Rembrandt van Rijn totstandkwamen. Rembrandt tekende zijn voorstelling immers op een koperen etsplaat, die vervolgens met inkt werd ingesmeerd en afgedrukt. Door dat proces wordt de voorstelling op papier, de prenten die uiteindelijk de wereld ingingen, spiegelbeeldig aan de voorstelling die Rembrandt in het koper tekende. Het Rembrandthuis claimt nu een 'blik in het brein van de meester' te geven door die spiegelbeeldige voorstellingen tevoorschijn te toveren.

Big deal, hoor ik u zeggen. En inderdaad, het idee achter deze tentoonstelling klinkt weinig aanlokkelijk. Tot je gaat kijken. Dan blijkt er een wereld van verschil tussen het beeld dat in de etsplaat werd gekrast en de uiteindelijke prent.

Dan blijkt dat onze ingesleten manier van kijken allesbepalend is voor de manier waarop we naar deze etsen kijken. Dan blijkt ook dat Rembrandt, de grote meester die grote en kleine waarnemingen fenomenaal kon vertalen naar een tweedimensionaal beeld, eigenlijk weinig oog had voor dat voor de hand liggende gegeven: een ets in spiegelbeeld levert een totaal ­andere voorstelling op dan de ­tekening die hij in gedachten had.

Dat die voorstellingen in spiegelschrift een andere werking krijgen, een andere betekenis zelfs, komt doordat we in het westen van oudsher van links naar rechts lezen. Die kijkrichting is allesbepalend voor de manier waarop we schilderijen, tekeningen, theatervoorstellingen of films bekijken. Een sportwagen lijkt harder te rijden als hij van links naar rechts scheurt. En wat voor auto's geldt, gaat ook op voor etsen van Rembrandt.

De prenten van Rembrandt worden in het zijn voormalige woonhuis niet alleen getoond naast gespiegelde kopieën, maar waar mogelijk ook met de originele etsplaat. En sommige voorstellingen zijn opgeblazen, om de monumentaliteit van Rembrandts figuurstukken te benadrukken. In zijn etsen werkte hij weliswaar klein, maar Rembrandt dacht altijd in monumentale formaten, is de gedachte.

''Rembrandt wilde een verhaal vertellen en dat deed hij zo duidelijk mogelijk,'' zegt conservator Bob van den Boogert van het Rembrandthuis. ''Als je een verhaal vertelt, begin je linksonder en eindig je rechtsboven.'' Dezelfde volgorde wordt gevolgd door de kijker. Van den Boogert: ''Dat komt voort uit onze leesrichting. Rembrandt probeerde een driedimensionale wereld te maken. Het licht kwam vaak van links. Als je een venster aan de linkerzijde van het beeld plaatst, krijgt de ruimte een grotere diepte.''

En inderdaad. Bij het portret van Abraham Francen (1657) en Jan Six (1647) is het beeld in de spiegelbeeldige kopie veel ruimtelijker dan in de afdruk van Rembrandt. Die beroemde kunstwerken blijken een flauwe afspiegeling van wat de kunstenaar in zijn hoofd had.

Ook in Rembrandts landschappen, figuurstukken en historiestukken blijkt keer op keer dat de meester verslagen wordt door zijn eigen spiegelbeeld. Het licht komt van de verkeerde kant, gebouwen staan wankel op hun fundamenten en narratieve voorstellingen zijn makkelijker te volgen in de spiegelbeeldige versie. Neem de beroemde honderdguldenprent (1643-1649), die vlak na De Nachtwacht gereed kwam. Op deze ets geneest Christus een kind met zijn linkerhand, wat volkomen onzinnig is, en wandelt een stoet van zieken en melaatsen vanaf de rechterkant het beeld in. Op de spiegelbeeldige versie ziet het Bijbelverhaal er veel natuurlijker en logischer uit. ''Het klinkt vreselijk,'' zegt Van den Boogert, ''maar die print van een paar eurocent is veel beter dan het origineel dat honderdduizenden euro's waard is.''

Blijft de vraag waarom Rembrandt, die de etskunst eigenhandig naar een hoger plan tilde, zoiets banaals over het hoofd zag als de spiegeling van zijn eigen voorstellingen. Het is een vraag waarop Van den Boogert geen pasklaar antwoord heeft. ''Misschien kon Rembrandt niet spiegelbeeldig denken. Hij werkte vrij direct met zijn etsplaten en kon er soms langer aan werken dan aan zijn schilderijen. Maar de gevolgen van de spiegeling konden hem waarschijnlijk geen bal schelen.'' (KEES KEIJER)

Rembrandt gespiegeld, een blik in het brein van de meester. Rembrandthuis, tot en met 21 maart.

Website Rembrandthuis