900 dagen ***

mythe en werkelijkheid van het beleg van Leningrad

Regie: Jessica Gorter

Oorlogshelden noemden de Russische autoriteiten de overlevenden van het Duitse beleg van Leningrad in de Tweede Wereldoorlog. Dat zij zich slachtoffer voelen past nog steeds slecht in de propagandistische herdenkingsretoriek, blijkt uit Jessica Gorters documentaire 900 dagen.

Laten we de tv alsjeblieft uitzetten, zegt een hoogbejaarde man tegen zijn vrouw als president Medvedev tijdens de herdenking van het beleg van Leningrad praat over heldendom en overwinning. Misprijzend wijst hij naar de medaille die zijn vrouw na de oorlog kreeg, 'omdat het haar niet gelukt was om dood te gaan tijdens het beleg'.

Zijn irritatie en woede komen voort uit de kloof tussen de officiële herdenkingsretoriek en de gruwelijke ervaringen van de overlevenden. Zij waren geen helden, maar slachtoffers, zegt een vrouw. Slachtoffers van het falen van Stalin, die niet geloofde dat Hitler Rusland al in 1941 zou aanvallen, zodat het land slecht voorbereid de oorlog in ging.

Het leidde tot een 2,5 jaar durende blokkade van Leningrad, die één miljoen van de drie miljoen inwoners niet overleefden. Een man herinnert zich de beelden van uitgeputte mensen die dood op straat neervielen.

Een vrouw, die tijdens het beleg een jaar of tien was, lag zes dagen naast haar dode moeder in bed. De ijzingwekkende verhalen onderstrepen dat in extreme overlevingssituaties het woord held volkomen misplaatst is. Het is geen nieuw inzicht - zie de boeken van Primo Levi - maar 900 dagen, dat op het documentairefestival Idfa werd uitgeroepen tot beste Nederlandse documentaire, illustreert het treffend.

Minder overtuigend is de kritiek dat de autoriteiten het beleg voor propaganda hebben gebruikt en dat ook nu nog doen. Natuurlijk is het beeld van een heroïsche strijd, waarin alle Russen eensgezind ten strijde trokken tegen het 'nazibeest', overwinningsretoriek.

Maar stonden de Nederlanders op een paar collaborateurs na ook niet schouder aan schouder in de strijd tegen de Duitse bezetter? 'Iedere leider vertelt het verhaal dat hem het beste uitkomt,' zegt de zoon van het eerder genoemde echtpaar. Het is de spijker op zijn kop. (Jos van der Burg)