John Rabe***

Regie: Florian Gallenberger
Met: Ulrich Tukur, Daniel Brühl

Heldenmoed en menselijkheid hangen niet af van een ideologische overtuiging. De nazi John Rabe redde in 1937 het leven van tienduizenden Chinezen bij de Japanse massaslachting in de Chinese stad Nanking. De speelfilm John Rabe brengt een hommage aan de Duitser, die na de oorlog werd vergeten.

Rabe wordt wel de Chinese Oskar Schindler genoemd. Er zit wat in, want wat Schindler deed voor Joden, deed Rabe voor de inwoners van Nanking. Net als Schindler stond Rabe op een gruwelijk moment in de geschiedenis voor een morele keuze. De avontuurlijke Duitser had in 1908 op 26-jarige leeftijd Duitsland geruild voor een toekomst in China. Toen het Japanse leger in 1937 Nanking binnenviel, was hij er directeur van de Siemensvestiging.

Het moederbedrijf in Duitsland wilde dat Rabe, die Hitler bewonderde en lid was van de nazipartij, de stad verliet, maar hij bleef, omdat hij zich het lot van de bevolking aantrok. Verbijsterd door de massaslachtingen, waarvan de omvang nog steeds een hevig twistpunt is tussen China en Japan - onafhankelijke schattingen spreken van minimaal honderdduizend doden - richtte Rabe met een handvol westerlingen in Nanking een veiligheidszone voor burgers op.

Tweehonderdduizend inwoners trokken zich terug op deze plek. Ze waren er niet volledig veilig voor Japanse wraakacties, maar de meesten overleefden de Japanse bezetting. Begin 1938 verliet Rabe alsnog Nanking en keerde hij terug naar Duitsland. Het naziregime was niet blij met zijn getuigenissen over het wrede optreden van de Japanse bondgenoot en spuugde hem uit. Het verhinderde niet dat de Russen hem bij de bevrijding als nazi arresteerden. Hij werd vrijgelaten en na veel moeilijkheden gedenazificeerd, maar zijn moedige optreden in Nanking raakte in de vergetelheid. In 1950 stierf hij in armoedige omstandigheden.

Het verwondert niet dat de Duits-Franse productie John Rabe een Chinese coproducent heeft, want in Nanking, waar de film werd opgenomen, wordt de Duitser vereerd als een held. Dat het eerbetoon de laatste jaren steeds groter wordt, komt doordat de Japanse oorlogsmisdaden in China niet langer worden doodgezwegen. Onder Mao gebeurde dat wel, omdat de Grote Roerganger de betrekkingen met Japan wilde normaliseren, maar het moderne, zelfbewuste China eist dat Japan verantwoording aflegt.

De Duitse regisseur Florian Gallenberger heeft in dit Chinees-Japans nationalistisch-politieke krachtenveld gedaan wat van hem werd verwacht: de op de dagboeken van Rabe gebaseerde film meet de Japanse wreedheden breed uit. Het voorkomt niet dat John Rabe, dat vier Duitse filmprijzen won, als een melodramatisch format voelt: naast ellende is er hoop, naast cynisme idealisme en naast liefdeloosheid ware liefde. Wie door de clichés kijkt, ziet een man (uitstekend gespeeld door Ulrich Tukur) in onvoorstelbare omstandigheden boven zichzelf uitgroeien. (JOS VAN DER BURG)