Das weisse Band*****

Regie: Michael Haneke
Met: Christiaan Friedel, Ulrich Tukur

De briljante zwart-wit film Das weisse Band portretteert een Duits dorpje in 1913. Alle films van Michael Haneke gaan over emotionele en psychische onderdrukking. De personages zijn van zichzelf en hun omgeving vervreemd, wat leidt tot ontsporing en gruweldaden. Het leverde huiveringwekkende films op, zoals Benny's video, Funny games en La pianiste.

Das weisse Band is ambitieuzer dan deze films, omdat hij niet een paar personages, maar een hele dorpsgemeenschap portretteert. De film is een historisch-sociologische studie van een autoritaire, repressieve samenleving, waarbij het drama, dat als ondertitel Eine Deutsche Kindergeschichte heeft, zich vooral richt op de kinderen.

In het dorpje Eichwald heeft een kleine elite alle touwtjes in handen. De boerenbevolking is voor werk afhankelijk van de baron, de dominee zorgt voor geestelijke discipline en de arts gaat over de gezondheid. In de opvoeding van kinderen draait het om gehoorzaamheid en discipline. Te laat thuiskomen wordt door de dominee bestraft met tien stok­slagen. Ook moeten zijn kinderen rondlopen met een witte band om de arm, zodat ze herinnerd worden aan hun bezoedeling van hun onschuld. De nadruk op schuld en boete leidt tot bizar gedrag, zoals het door een jongen boven een ravijn op de rand van een brug lopen, omdat hij God de kans wil geven over zijn leven te beslissen. Achter de geordende façade gebeuren meer vreemde dingen: de arts struikelt met zijn paard over een over een bospad gespannen draad, de zoon van de baron wordt mishandeld en de schuur van zijn vader brandt af. Wie zitten achter deze daden?

Het tweeënhalf uur durende Das weisse Band, dat wordt verteld met de voice over van een jaren later terugblikkende onderwijzer, kruipt langzaam onder de huid om er lang te blijven zitten. De film, die in Cannes de Gouden Palm won, laat met strak gecomponeerde beelden bijna klinisch zien dat in een autoritaire samenleving de zwaksten de hardste klappen krijgen. Een mensenleven is weinig waard. Als een boerenvrouw, die bij de baron werkt, door de verrotte zoldervloer van één van zijn schuren zakt en doodvalt, is dat tragisch voor de boerenfamilie, maar raakt het de baron nauwelijks. Een vrouw, die met de arts een stiekeme seksuele relatie heeft, wordt door hem tot op het bot vernederd: ''God, kun je niet gewoon sterven?'' Kinderen zijn het meest weerloos, maar zij leren snel zich met trappen naar beneden te handhaven.

Das weisse Band eindigt in 1914 met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, maar gaat in het hoofd van de kijker verder. Wat voor volwassenen groeiden uit deze kinderen? Loopt er een lijn van het wrede patriarchale systeem met zijn machtsmisbruik en sadistische vernederingen naar Hitler? Das weisse Band zet niet alleen de ogen, maar ook het hoofd aan het werk. (JOS VAN DER BURG)