Stadsgezichten: De Portugees-Israëlitische Synagoge

Dinsdag 20 december werd de Portugees-Israëlitische Synagoge aan het Mr. Visserplein na een periode van bijna twee jaar renovatie feestelijk geopend door Koningin Beatrix. Het complex is in verschillende opzichten zeer bijzonder.

De aanwezigheid van een zo grote Portugese Synagoge in Amsterdam heeft alles te maken met de Europese geschiedenis. Aan het einde van de zestiende eeuw waren veel joden genoodzaakt van het Iberisch Schiereiland te vluchten, omdat zij aldaar gedwongen werden zich te bekeren tot het Christendom. Een grote Portugees-Joodse gemeenschap ontstond vervolgens in Amsterdam, onder andere door het tolerante klimaat dat destijds in de stad heerste. Vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw werd het joden toegestaan geloofsruimtes te bouwen die vanaf de straat zichtbaar waren, waarop in 1671 gestart werd met de bouw van de synagoge aan het Mr. Visserplein. De bouwmeesters, Elias Bouman en Daniël Stalpaert, modelleerden het complex naar de Tempel van Salomo, waarbij ze het model van rabbijn Jacob Juda Leon gebruikten als voorbeeld. Het gebouw wordt gekenmerkt door de robuuste uitstraling en de sobere classicistische stijl en is verwant aan protestantse kerken uit dezelfde periode, zoals de Oosterkerk. Doordat het omgeven is door lage dienstwoningen is een rustig binnenplein ontstaan.

Toen het gebouw in 1675 gereed was, was het de grootste synagoge van Europa. Bijzonder is dat het nu nog steeds de oorspronkelijke functie vervult en op dezelfde manier gebruikt wordt als bijna drieënhalve eeuw terug. Zo is er geen elektriciteit en wordt het in plaats daarvan verlicht door bijna duizend kaarsen. Uniek is dat het gebouw, inclusief interieur, de Tweede Oorlog ongeschonden doorgekomen is. Hieraan lag de intentie van de Duitse bezetter ten grondslag om van de synagoge een museum van de verdwenen Joodse cultuur te maken. Dit wrange gegeven heeft ervoor gezorgd dat het geheel een bijzonder gaaf en onaangetast ensemble vormt. De rijke collectie van ceremoniële voorwerpen, die hierdoor eveneens ongeschonden bleef, werd dan ook in 2003 geplaatst op de lijst van de Wet tot behoud van Cultuurbezit. De bibliotheek van de synagoge wordt bovendien sinds 2004 beschermd door UNESCO.

Naast de renovatie van de gebouwen door architectenbureau Rappange, zijn de afgelopen jaren ook geklimatiseerde schatkamers gerealiseerd in de oude kelderruimtes onder de bijgebouwen, naar ontwerp van 'tentoonstellingsarchitectenbureau' Kossmann.dejong. Het vernieuwde complex en de bijbehorende collecties zijn sinds woensdag 21 december te bezichtigen. (ARCAM / Charlotte Labrie)

Architecten: Elias Bouman en Daniël Stalpaert
Renovatiearchitecten: Rappange
Interieur en tentoonstelling: Kossmann.dejong
Oplevering: 1675 & 2011

ARCAM is de actie 'Bouwkunst op 17!' gestart. Bekijk www.arcam.nl voor meer informatie hierover.