Stadsgezichten: Turngebouw/De Krakeling

Aankomend weekend biedt de Open Monumentendag een unieke kans om gebouwen te bezoeken waar je normaal niet zomaar naar binnen kan. 'De smaak van de 19de eeuw' is dit jaar het thema en onder dat motto openen in Amsterdam ruim 60 monumenten gratis hun deuren voor het publiek. Een onmogelijk aanbod. Wat doe je? Kies je voor het kleine spektakel van iets unieks als het woonhuis van P.J.H. Cuypers (architect van het Centraal Station en het Rijksmuseum) of kies je voor het grote gebaar, voor de grandeur van het Concertgebouw of het American Hotel? Dit Stadsgezicht beschrijft een gebouw waar minder grote namen aan kleven, maar dat in meerdere opzichten typisch negentiende-eeuws is.

Het Turngebouw/De Krakeling ligt tussen de Marnixstraat en de Leidsekade en heeft zijn voorgevel aan de tussenliggende Passeerderstraat. Het gebouw oogt in eerste instantie een beetje protserig met zijn rode bakstenen gevel, bandwerk in natuursteen en spitse, gotisch aandoende bogen.

Sinds 1978 huist hier het theatercentrum van de Stichting Jeugdtheater Amsterdam in het gebouw. Sindsdien staat het bekend als 'De Krakeling'. Oorspronkelijk was De Krakeling echter een turngebouw dat in 1887 werd opgeleverd.

In het midden van de negentiende eeuw raakte gymnastiek in navolging van het buitenland ook in Nederland ingeburgerd. Aan de gymnastiek werd vanuit de gedachte van 'gezonde geest in een gezond lichaam' een opvoedende waarde toegekend, en in 1862 werd gymnastiek in Amsterdam voor zowel jongens als meisjes op lagere scholen verplicht gesteld.

De Maatschappij voor Turngebouwen gaf aan de architecten J. Ingenohl en K.J. Muller - de laatste zelf een turner - de opdracht een nieuw onderkomen te ontwerpen. Voor het ontwerp van plattegrond, inrichting en gebruik stonden Duitse turngebouwen model. Het ontwerp behelsde, naast de centrale turnhal, ook een open plaats in de achtertuin voor buitenoefeningen, en woningen om een financiële basis onder het pand te leggen.

Het Turngebouw heeft drie straatgevels: twee hoge huisgevels met erkers en trapgevels aan de Marnixstraat en de Leidsekade, verbonden door de lagere, langgerekte gevel van de turnzaal in de Nieuwe Passeerdersstraat. De gevels in rode baksteen hebben kenmerkende renaissance-accenten als blok- en bandwerk in natuursteen. Op enkele plaatsen zijn aan de gotiek ontleende spits- en driepasbogen toegepast. De ijzeren muurankers van de gevel aan de Marnixstraat vormen tezamen 'A 1887 O', het jaar waarin de bouw werd voltooid. De schuine treden van de trapgevels zijn gedekt met dakpannen.

De oorspronkelijke turnzaal (39 x 13 meter) is inmiddels opgesplitst in een theaterzaal, een hal voor de jassen en een foyer. In de foyer is de oude situatie nog het meest herkenbaar: de houten vloer bevat zelfs nog de bevestigingspunten van de gymtoestellen en de trekstangen van het gewelf eindigen in bijzondere drakenkoppen. De theaterzaal wordt aan drie zijden omgeven door houten, op consoles en korbelen rustende galerijen die ook vroeger voor het publiek waren bestemd.

Op de wanden zijn in sierlijke gotische letters stichtende spreuken aangebracht: 'Zeggen is goed, maar doen is beter', 'drie die elkander helpen, zijn machtig zes mans werk te tillen' en 'als het hoofd zwiert, sukkelen de leden'. (ARCAM, Marlies Buurman/BMA)

Adres: Nieuwe Passeerdersstraat 1
Architect: Jonas Ingenohl, Karel Joan Muller
Opdrachtgever: Maatschappij voor Turngebouwen
Oplevering: 1887

De Krakeling is zaterdag 11 september van 10.00 tot 17.00 geopend voor publiek. Zondag is het gebouw gesloten. Zie voor alle informatie over de Open Monumentendag: www.bma.amsterdam.nl/openmonumentendag.

ARCAM organiseert vrijdagmiddag 10 september voorafgaand aan de opening van de Open Monumentendag een gratis debat in Koninklijk Theater Carré over 5 spraakmakende Amsterdamse negentiende-eeuwse gebouwen. Zie: www.arcam.nl.