Kunst & Media Bewaar

Rijksmuseum verwerft 'eerste fotoboek ooit gemaakt'

Photographs of British Algae van Anna Atkins
Photographs of British Algae van Anna Atkins © .

Voor 450.000 euro verwierf het Rijksmuseum Photograps of British algae van de Britse botanicus en fotograaf Anna Atkins. Het eerste fotoboek uit de geschiedenis?

Op een kussentje ligt de nieuwe aanwinst van het Rijks uitgestald. Teder slaat restaurator Martin Jürgens de pagina's om. Dat hij daarbij handschoenen draagt, spreekt voor zich.

De kleur daarvan is toepasselijk: blauw, net als grotendeels de foto's in het boek. Het is kenmerkend voor cyanotopie, een vroege en eenvoudige fototechniek, waar geen camera aan te pas kwam.

Een jaar na de ontdekking ervan, in 1842, paste de Britse Anna Atkins de techniek al op grote schaal toe. Voor haar boek British algae fotografeerde ze tien jaar lang algen en zeewieren. Ze legde de objecten op met ijzerzouten bewerkt  tekenpapier, stelde de bladen zo'n vijf minuten tot een kwartier bloot aan het zonlicht en spoelde ze daarna af met water.

Het resultaat: helder wit waar de algen en wieren hadden gelegen, de rest diep Pruisisch blauw

Niet onomstreden
Anna Atkins (1799-1871) wordt wel de eerste vrouwelijk fotograaf genoemd, maar geheel onomstreden is dat niet. Ze was de dochter van een gerespecteerd wetenschapper en had zelf ook, in die tijd uitzonderlijk voor een vrouw, een academische opleiding. Haar motieven voor het maken van British algae waren indertijd zuiver wetenschappelijk, nu valt vooral de schoonheid van haar foto's op.

Soms herken je iets plantaardigs in de 307 foto's in het boek, vaker lijk je te kijken naar een abstract kunstwerk. "Het is werk op het kruispunt van wetenschap en kunst," zegt conservator Hans Rooseboom, "Ik weet niets van algen, maar  deze foto's hebben een enorme visuele kwaliteit. Ze zijn van een onbegrijpelijke schoonheid volgens het Rijks."

Duurste aankoop
Het museum, dat al een collectie cyanotypiën bezit, betaalde 450.000 euro voor het boek, waarmee het duurste aankoop is die de afdeling fotografie ooit deed. Hoeveel exemplaren Anna Atkins van British Algae maakte, om ze vervolgens te schenken aan collega-botanici, is niet  bekend, maar meer dan dertig zullen het er niet van zijn geweest. Er zijn nog twintig exemplaren bekend, waarvan twaalf in goede staat.

De meeste daarvan zijn in Engels of Amerikaans bezit. Roosenboom: "Door de Brexit kunnen we nu zeggen dat wij het enige exemplaar in de EU hebben."

De conservator zegt dat het museum al lang op het boek aasde. "Ongeveer eens in de tien jaar komt het op de markt. Via een handelaar hebben wij ons exemplaar kunnen kopen van de Amerikaanse kunstenares Michelle Oka Doner. Het was in uitzonderlijk goede staat, alleen aan het omslag moest wat worden gerestaureerd."

Originele foto's
Zoals Anna Atkins de eerste vrouwelijk fotograaf wordt genoemd, staat British algae bekend als het eerste fotoboek uit de geschiedenis. Ook dat is punt van discussie. Gedrukt is het niet. Elk exemplaar is uniek en bevat originele foto's. Je zou British algae ook een album kunnen noemen, maar dan wel een album in oplage.

Photographs of British algae wordt aan het publiek getoond  op New Realities, een tentoonstelling over negentiende-eeuwse fotografie die op 17 juni opent in het Rijksmuseum. Het boek krijgt daarbij een eigen zaal, die vanwege zijn kleur door medewerkers van het Rijksmuseum al de blauwe salon wordt genoemd.

Elke middag het laatste nieuws uit Amsterdam ontvangen? Schrijf je nu in voor de gratis nieuwsbrief van Het Parool.