Buitenland Bewaar

Harde confrontatie bij proces-Demjanjuk

Demjanjuk komt de rechtzaal binnen. Foto EPA
Demjanjuk komt de rechtzaal binnen. Foto EPA © UNKNOWN

In het proces tegen John Demjanjuk in München was er woensdag een harde confrontatie tussen diens advocaat en de rechtbank. En wat kan de 82-jarige getuige Thomas Blatt zich nog herinneren?

Advocaat Ulrich Busch zwaait met zijn armen. Zijn hoofd is rood tot aan zijn oren. ''Het is mijn verdomd goede recht om vragen te stellen,'' roept hij tegen rechter Ralph Alt. Aan de uitbarsting is een serie schermutselingen tussen Alt en Busch voorafgegaan. Busch, een van de twee advocaten van Demjanjuk, wil getuige Thomas Blatt ondervragen, maar vindt dat hij wordt gehinderd door de 'negatieve commentaren' van de rechter.

Bijna iedere vraag van de advocaat wordt op één of andere manier in twijfel getrokken. Als het niet door de rechter is, dan wel door één van de advocaten van de medeaanklagers.

De rechter blijft ook niet rustig. ''Dit is ongehoord. Laat me uitspreken,'' voegt hij Busch toe, als die hem weer in de rede is gevallen.

Dan maar een lunchpauze, beslist Alt. Daarna is de bloeddruk wat gedaald. Busch zet zijn ondervraging van Blatt voort. Urenlang is de getuige gisteren en vandaag aan het woord geweest. Blatt heeft een half jaar in het vernietigingskamp Sobibor overleefd en nam deel aan de opstand in het kamp. Hij woont al jaren in de Verenigde Staten.

Er is veel te vragen, vindt Busch. Want hoe nauwkeurig is de herinnering van Blatt? De communicatie verloopt moeizaam, want Blatts gehoor werkt eigenlijk alleen goed als iemand de woorden rechtstreeks in zijn oor zegt.

In het geheugen van Blatt lopen eigen herinnering en later vergaarde kennis in elkaar over. Busch wil weten hoe hij erbij komt dat er zo'n vijftien SS'ers in het kamp waren. Een gevangene wist veel niet, zegt Blatt een paar keer.  ''Ik heb niet aan de commandant gevraagd: hoeveel mensen werken er vandaag?''
Maar sommige dingen meent hij wel te weten. Zo konden de Oost-Europese Wachmänner als Demjanjuk volgens hem overplaatsing aanvragen. Maar eerder had hij toch gezegd dat Demjanjuk had kunnen en moeten deserteren. Dat was dan toch niet nodig? De deserteurs dachten dat Duitsland de oorlog zou verliezen, is het antwoord van Blatt. Van eerdere verhoren en optreden als getuige in rechtszaken kan hij zich nu niets herinneren. ''Het is zo lang geleden,'' zegt hij.

''Het wordt pijnlijk,'' waarschuwt Busch, als hij zijn zwaarste geschut in stelling brengt. In 1978 trad Blatt op als getuige tegen een SS'er die dienst had gedaan in Sobibor. Maar de rechtbank vond zijn verhaal onbetrouwbaar. Hij had eerst gezegd dat de SS'er niet had geschoten op mensen, een uur later weersprak hij zichzelf. Hij had zijn vrouw een vragenlijst laten invullen.

Volgens de planning komt vandaag Philip Bialowitz aan het woord, een andere overlevende. Bialowitz heeft als advocaat de Amerikaan Martin Mendelsohn uitgekozen. Ook dat leidt tot een controverse met Busch. Volgens Busch maakt Mendelsohn deel uit van 'het internationale justitiecomplot' dat zijn cliënt op de korrel heeft. Dat klinkt als een paranoïde hersenspinsel van een overijverige advocaat.

Maar Mendelsohn heeft wel een voorgeschiedenis met Demjanjuk. Hij werkte vroeger voor het Office of Special Investigations (OSI), een onderdeel van het Amerikaanse justitieapparaat dat onder andere onderzoek doet naar oorlogsmisdadigers. Hij was eind jaren zeventig betrokken bij het onderzoek naar Demjanjuk. Dat leidde tot diens uitlevering aan Israël. Hij werd ter dood veroordeeld omdat hij kampbeul in vernietigingskamp Treblinka zou zijn geweest. In hoger beroep werd hij vrijgesproken, omdat hij nooit in Treblinka was geweest.

Een Amerikaanse rechtbank heeft vastgesteld dat het OSI op frauduleuze wijze feiten voor de rechtbank heeft achtergehouden. Zo wist de OSI al dat het zeer onwaarschijnlijk was dat Demjanjuk  kampbewaker in Treblinka was geweest.

Mendelsohn zegt nu dat hij niet meer bij het OSI werkte toen de beslissing werd genomen om Demjanjuk uit te leveren aan Israël. Verder is dit een zaak van lang geleden, waarvan hij zich niets herinnert.

Mendelsohn: ''Niemand kan zich echt iets herinneren, zeker niet van zo lang geleden. Dat geldt ook in deze zaak. Documenten zijn belangrijker dan getuigen.'' (ADDIE SCHULTE)