Amsterdam Bewaar

Amsterdam had zeker dertien werkkampen voor Joden

Op deze plek in het Amsterdamse Bos stond vermoedelijk een van de barakken van het Joodse werkkamp
Op deze plek in het Amsterdamse Bos stond vermoedelijk een van de barakken van het Joodse werkkamp © Ton Damen

Amsterdam heeft in de Tweede Wereldoorlog zeker dertien Joodse werkkampen gehad, waar dwangarbeid verricht moest worden en waar vandaan Joden vanaf 1942 naar het oosten werden gedeporteerd.

Dat blijkt uit onderzoek van de Amsterdamse amateur-historicus Lion Tokkie (68), die sinds 2005 informatie verzamelt over Joodse werkkampen in Nederland. 

Het ging om zogeheten heen- en weerkampen waarbij de dwangarbeiders 's avonds naar huis gingen.

Tokkie, die voornemens is een proefschrift over de kampen te schrijven en zich heeft omringd met deskundigen, onder wie hoogleraar erfgoed Rob van der Laarse, ontdekte dat nog weinig over de werkkampen bekend is.

Hij bracht een netwerk van honderden Nederlandse werkkampen in kaart, waarvan in de oorlog vele tientallen werden afgezonderd voor dwangarbeid door Joden. In Amsterdam zouden meer dan dertien plekken zijn geweest waar de Joden dwangarbeid moesten uitoefenen.

Naar aanleiding van Tokkies bevindingen deed Holocaust-archeoloog Ivar Schute vrijdag met een groepje deskundigen vooronderzoek naar de kampen in het Amsterdamse Bos.

Het ging veelal om werkplaatsen met barakken, met keukens en een beheerder. Hoewel het geen afgesloten kampen met prikkeldraad en bewaking waren, werden ze zowel door de ambtenaren als de dwangarbeiders 'werkkampen' genoemd.

Vergeten geschiedenis
Schute en Tokkie zeggen dat deze werkkampen een vergeten stuk uit de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog zijn. Toch vormen ze volgens hen een essentiële schakel in de holocaust.

Toen de Duitsers in 1940 Nederland bezetten, troffen zij een netwerk van werkkampen aan. Later zonderden zij daarin de Joden af van niet-Joden. In de herfst van 1942 waren er 8.000 Joden in werkkampen. Die voerden de Duitsers af, vooral via kamp Westerbork.

Omdat ook hun familie met adressen geregistreerd stonden konden de Duitsers ook nog 22.000 vrouwen en kinderen van huis ophalen, en uiteindelijk samen met de mannen naar de vernietigingskampen in het Oosten afvoeren.

Lees verder: De werkkampen waren het begin van de deportatie, waarom weten we daar zo weinig van? [+]

Op zoek in het Amsterdamse Bos

Een lager gelegen rechthoek tekent zich duidelijk af in het zompige weiland achter pannenkoekenhuis annex boerderij Meerzicht in het Amsterdamse Bos.

Op deze plek bevond zich waarschijnlijk de barak van het Joodse werkkamp waar de Joden in de Tweede Wereldoorlog tijdens hun lunchpauze verbleven. Er liggen stukken planken en een paar scherven.

Een groepje mannen staat naar de grond te kijken. Ze zijn op zoek naar resten van het Joodse werkkamp. Het is gezien verhalen van ooggetuigen en recent ontdekte sporen op satellietfoto's vrijwel zeker dat het kamp er is geweest, maar de vraag rest is wat er nog van over is.

Met een handboor gaat Ivar Schute van het advies- en onderzoeksbureau  Raap, de holocaust-archeoloog van Nederland, de grond in. Daarmee verkent hij het gebied rond het Pannenkoekenhuis Meerzicht, waar hij binnenkort opgravingen wil doen. Hij wil de  barakken opgraven, waarin tijdens de Tweede Wereldoorlog een werkkamp voor Joden gevestigd was.

Schute, die eerder opgravingen deed naar de vernietigingskampen Sobibor, Treblinka, kamp Westerbork en werkkampen in Noord-Oost Nederland, hoopt archeologisch onomstotelijk aan te tonen dat de Joodse kampen in het Amsterdamse Bos hebben bestaan.

Daar zijn veel aanwijzingen voor, zegt Schute: "De plekken komen overeen met luchtfoto's uit de Tweede Wereldoorlog. Er zijn sporen en satellietwaarnemingen die op resten duiden."